Tháng 3/2025, tôi viết Chuyện Vãn: Nỗi Lòng Với “Chiếc Lá Cuối Cùng” trong ca khúc của nhạc sĩ Tuấn Khanh. Viết cho cuộc tình khi anh nằm trong bệnh viện “Lá trên cành một chiếc cuối bay xa” tự ý gửi cho người tình, vì trước sau gì cũng bị chia tay, và may mắn chiếc lá vàng trên cành chưa lìa cành.Bước vào mùa thu, nhiều người cho rằng đó là mùa của văn nhân vì có nhiều nguồn cảm hứng để sáng tác. Vào thập niên 1930, thời kỳ mở đầu nên tân nhạc Việt Nam, ca khúc Thu Trên Đảo Kinh Châu của nhạc sĩ Lê Thương: “Gió đưa hồn thu xuống cây. Bao là rơi để gió thu cuốn đi”…
<!>
Điển hình với các ca khúc của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn (lời Từ Linh). Nhạc sĩ Phạm Duy với nhiều ca khúc về mùa Thu và chiếc lá… Vài ca khúc tiêu biểu của các nhạc sĩ Văn Cao, Đặng Thế Phong, Tô Vũ, Hoàng Trọng, Cung Tiến, Lê Trọng Nguyễn & Nguyễn Hiền, Châu Kỳ, Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng…
Nhà văn Việt Hải & Phạm Chung trong bài viết Mùa Thu Trong Tình Ca Việt Nam, đề cập đến nhiều ca khúc trong những thập niên qua liên quan đế chủ đề… Từ thời tiền chiến đến hai thập niên ở miền Nam Việt Nam, có hàng trăm ca khúc trữ tình (sáng tác và phổ thơ) liên quan đến mùa thu.
Trong thi ca với những bài thơ của Nguyễn Khuyến, Nguyễn Bính, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, TTKh, Đinh Hùng, Cung Trầm Tưởng… Nhà thơ Thái Tú Hạp viết bài Mùa Thu Trong Thi Ca đã đề cập rất nhiều. Nhà văn Dương Viết Điền (Hạ Ái Khanh) - người bạn cùng khóa Nguyễn Trãi I với tôi cũng viết Mùa Thu Trong Thi Ca… Với hai người bạn văn sưu tầm và dẫn chứng vì vậy không đề cập dông dài.
Nhà thơ Triều Hoa Đại ấn hành qua 3 tác phẩm trong hai thập niên: Lên Rừng Đếm Lá (2005), Trăm Cây Nghìn Cành (2020), Đốt Lửa Soi Rừng (2023) khoảng một nghìn trang, ghi lại các cuộc trò chuyện với giới văn nghệ sỹ (trong đó có tôi). Anh ví mỗi người như chiếc lá trong khu vườn văn nghệ như ở trên rừng khi còn xanh cho đến lúc đổi sang màu vàng rơi rụng, lá khô rải rác trong rừng!
Thỉnh thoảng email cho nhau, anh cho biết khi nào tôi viết “vĩnh biệt, ưởng nhớ” của tôi, biết được chiếc lá lìa cành như vùa qua với nhà văn Cung Tích Biền.
Và, có lẽ mùa thu là mùa chia ly:
“Em ra đi mùa thu,
Mùa thu không còn nữa.
Đếm lá úa mùa thu,
Đo sầu ngập tim tôi”.
(Mùa Thu Không Trở Lại - Phạm Trọng Cầu)
Vào thập niên 1960, Phạm Trọng Cầu du học vào Nhạc Viện Paris (Conservatoire Supérieur de Musique de Paris). Theo lời ông “Dạo ở Paris, gặp và yêu một cô gái Việt Nam có mái tóc đen dài, đôi mắt buồn vời vợi. Tình yêu đang độ trăng rằm thì nàng phải về nước và không bao giờ trở lại Paris nữa. Chúng tôi chia tay vào mùa thu… Hôm tiễn nàng ra sân bay, tôi trở về nhà phải đi ngang qua khu vườn Luxembourg. Khu vườn đó, khi đi ngang, tôi chợt nhận ra mùa thu, vì chân mình đá rất nhiều lá vàng”
Trong bài viết Tình Khúc Mùa Thu Với Paris của tôi vào tháng 9/2023 đề cập đến vài nhạc phẩm với hình ảnh Paris của một thuở. Mùa Thu Paris (thơ Cung Trầm Tưởng, Phạm Duy phổ nhạc), Mùa Thu Chết phổ nhạc từ bài thơ L'Adieu của nhà thơ Pháp Guillaume Apollinaire, qua bản dịch thơ của nhà thơ Bùi Giáng. Nước Mắt Mùa Thu “Nước mắt mùa thu khóc ai trong chiều. Hàng cây trút lá, nghĩa trang đìu hiu!”. Đặc biệt với bài thơ Les Feuilles Mortes của nhà thơ Pháp Jacques Prévert, năm 1946 đã được nhạc sĩ Joseph Kosma phổ nhạc. Năm 1949, Johnny Mercer viết lời tiếng Anh Autumn Leaves. Les Feuilles Mortes được nhiều nhạc sĩ đặt lời Việt: Lá Thu Vàng (Lữ Liên), Những Chiếc Lá Úa (Phong Vũ), Đường Chiều Lá Rụng, Lá Rụng (Phạm Duy), Những Chiếc Lá Úa (Y Vân), Mùa Thu Lá Úa (Phạm Ngọc Lân)…
Bài viết Jacques Prevert và Les Feuilles Mortes của GS Nguyễn Bảo Hưng ở Paris (trước đây đã phục vụ ở TĐH. CTCT với tôi). Bài viết khá dài, chỉ trích dẫn những ý chính:
Les Feuilles Mortes được coi thuộc dòng nhạc tình cảm nói về mùa thu và kỷ niệm nên nó mới có cái tựa tiếng Anh Autumn Leaves… hình ảnh nào gợi lên cảnh đẹp thơ mộng quyến rũ của mùa thu không? Hay độc nhất chỉ có hai chữ “les feuilles morte” mang ý nghĩa biểu tượng cho mùa thu…
… Là những lời thơ vì câu văn không chỉ cô đọng, hàm súc mà khi đặt les feuilles mortes làm chủ từ, Prévert còn gợi trong ta hình ảnh lung linh sống động của những chiếc lá đang rơi rụng đầy gợi cảm. Tuy không phải điệp khúc, nhưng câu thơ được nhắc đi nhắc lại ba lần do vai trò quan trọng của nó: mỗi lần lập lại là một lần được lồng trong ngữ cảnh mới nói lên ý nghĩa đặc biệt của kỷ niệm đối với người trong cuộc…
… Prévert lại biến chúng thành thơ. Ấy là vì ông đã không tìm cách khai mở các khái niệm trừu tượng ấy ra thành những hình ảnh mỹ miều, cụ thể để mô tả hay kể lể…
Les Feuilles Mortes là một giai điệu buồn với những nốt nhạc khoan thai dìu dặt. Cộng thêm lời ca qua những lời thơ chan chứa, nó càng có sức cuốn hút người nghe...
Ca khúc Tình Thu Trên Sông Seine của nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông sáng tác sau nầy ghi lại kỷ niệm vào thập niên 1960’ sang công tác ở Paris, “rung động vì một bóng hồng, trong không gian lãng mạn của Paris”.
“Chào Paris! Tình yêu người đi hay biến suy.
Dòng sông Seine buồn trôi vì ai lỡ xuân thì.
Mùa Thu nay người xưa về đâu lá thu sầu
Bay vờn bàn chân viễn xứ, vấn vương thương hoài”.
Nhạc sĩ Lam Phương với những cuộc tình trở thành tình sử bi thương. Vào thập niên 1980s, sau khi chia tay nghệ sỹ Túy Hồng, ông dọn sang Paris để sống và gọi là “tị nạn ái tình”. Khi cuộc tình chớm nở ông đã sáng tác vài ca khúc Mùa Thu Yêu Đương “Mùa thu ơi Paris dệt mộng tình si… Đưa anh vượt khỏi cơn đau ngày nào”, ca khúc Mùa Thu Vào Mộng… Thế rồi sau mười năm chung sống, ông viết ca khúc Tan Vỡ! Cuối cùng với nhạc phẩm Thu Đến Bao Giờ với nỗi buồn chia ly trong mùa thu trước khi định cư ở Mỹ.
“Ta đang âm thầm chờ thu
Ta đang đơn lạnh nhìn thu
Mùa thu Paris nghìn năm lá đổ…
… Chỉ còn giọt lệ cho nhau”
(Sầu Viễn Xứ - Lam Phương)
Bài thơ Mai Tôi Đi của nhà thơ Nguyên Sa giữa thập niên 1950’:
Nhạc sĩ Anh Bằng phổ nhạc cùng tựa bài thơ với các câu cuối:
“Mai tôi đi, chắc rằng Paris nhớ
Nhưng dù sao, nhớ nhung rồi sẽ mờ
Muôn vạn ưu sầu rồi cũng sẽ xa nhau
Mình cũng sẽ xa nhau”.
“Paris buồn giữa trời thu
Cơn mưa ùa theo hối hả
Tiếng đàn pha cùng tiếng gió
Thở dài thành những cơn mưa”
*
“Hằng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỷ niệm mênh mang của buổi tựu trường…
Buổi sáng mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu và gió lạnh. Mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tự nhiên tôi thấy lạ. Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi đang có sự thay đổi lớn: Hôm nay tôi đi học.”.
Nhà văn Thanh Tịnh tuy ít nổi tiếng vào thời tiền chiến nhưng bài viết Tôi Đi Học được giảng dạy trong chương trình Quốc Văn lớp Đệ Lục thời Việt Nam Cộng Hòa. Trải qua hai thập niên, bao thế hệ đã học, vẫn nhớ. Tập truyện ngắn Quê Mẹ của nhà văn Thanh Tịnh, xuất bản năm 1941, nhà xuất bản Đời Nay, gồm 13 truyện ngắn.
Cô giáo ra đề tài nầy cho học sinh. Tôi viết thời tiểu học (lớp Năm đến lớp Nhất) ở quê ngoại với tuổi thơ nhưng khi bước vào trung học (Lớp Đệ Thất) cảm thấy thay đổi cuộc sống. Lớp Nhất có khoảng bốn mươi học sinh, trải qua hai cuộc thi tuyển Tiểu Học và vào trung học, đa số thi vào trường quận trung học Tiểu La ở Thăng Bình, tám học sinh thi vào trường trung học Trần Quý Cáp ở Hội An, có hai học sinh trúng tuyển… Tuy cách nhau vài tháng hè nhưng khi bước chân vào trung học như cuộc đổi đời của tuổi thơ. Bài viết được cô giáo cho đọc trong lớp, và cũng là niềm khích lệ, sau nầy viết nhiều bài về trường xưa, phố cổ Hội An…
Sống trên đất Mỹ, trải qua nửa thế kỷ, ông nôi, ông ngoại là “bác tài” trong Mùa Tựu Trường, Orange County không có lá phong như lúc đầu định cư ở Nashville, Tennessee vào mùa thu khi mới đặt chân đến năm 1990, có những con đường ngập lá vàng, trông rất thơ mộng. Liên tưởng đến câu thơ của thi hào Nguyễn Du: “Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san” khi cụ đi sứ sang Tàu, “màu quan san” là màu của ly biệt, hoài cảm, ở Việt Nam thời đó không có rừng phong.
Ca khúc Thu Vàng của nhạc sĩ Cung Tiến sáng tác năm 1953, mới 15 tuổi:
“Mùa Thu vàng tới là mùa lá vàng rơi
Và lá vàng rơi, khi tình thu vừa khơi
Nhặt lá vàng rơi, xem màu lá còn tươi
Nghe chừng đâu đây màu tê tái”
“Màu tê tái” phải chăng là hình ảnh “màu quan san”?
Trong chuyến sang Canada đã khá lâu cũng vào mùa Thu, mọi nơi với rừng phong đẹp tuyệt vời, và nước nầy lấy lá phong làm biểu tượng trên Quốc Kỳ.
Khi hỏi các bạn văn “Tại sao ở đây không thấy bài thơ, ca khúc nào với hình ảnh rừng phong?”. Được giải thích vì rất thông thường nên không “ấn tượng”.
“Thu đi cho lá vàng bay,
Lá rơi cho đám cưới về…
… Lá đổ muôn chiều ôi lá úa,
Phải chăng là nước mắt người đi…
… Nhưng mỗi mùa thu chiếc lá vàng bay về cuối trời.
Thuyền tình không bến đỗ người ơi.
Nhớ nhau đành tìm trong tiếng hát.
Đời vắng em rồi vui với ai”.
Nhà thơ Vũ Hoàng Chương với bài thơ “Đời vắng Em Rồi Say Với Ai” và cũng là tựa đề tập thơ, sau đó trong ca khúc thì hình ảnh lá vàng bay trog màu thu với cuộc tình chia ly “thuyền tình không bến đỗ”!
Tưởng nhớ hai nhạc sĩ Nguyễn Hiền và Lê Trọng Nguyễn, kết thúc bài viết với ca khúc Lá Rơi Bên Thềm
“Lá rơi cho lòng hoài cố nhân
Tìm trong lá thu vàng bao phút xưa đầm ấm
Niềm thương khó phai mờ theo tháng năm
Lá rơi bên thềm vắng
Yêu mãi dáng thu về bên song”.
Nay thì “Cố nhân xa rồi! Có ai về lối xưa” (Cung Tiến)
Little Saigon, đầu thu (thu phân) 2026
Vương Trùng Dương
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét