Những gì chúng ta đang chứng kiến hôm nay — từ sự khôn lỏi, làm giả, đến tâm lý dễ bị thao túng — thực chất không phải là những căn bệnh mới sinh ra. Chúng có những rễ sâu đã được người Pháp quan sát, phân tích và ghi chép rất kỹ trong các công trình nghiên cứu nhân chủng học về người An Nam từ thế kỷ XIX - XX (như của Paul Giran, Gustave Dumoutier, hay Pierre Gourou).Người Pháp khi đô hộ đã tìm hiểu rất sâu tâm lý dân tộc ta để tìm ra "gót chân Achilles" nhằm trị vì. Và thật đau lòng, những "huyệt đạo" họ chỉ ra từ hơn một thế kỷ trước, đến nay vẫn đang bị các "cá mập" tài chính, các "bậc thầy" lùa gà đem ra khai thác triệt để.
Khi đứng ở đây, nhìn vào những gương mặt tràn đầy năng lượng và trí tuệ của thế hệ Gen Z, Gen Alpha, tôi muốn hỏi các bạn một câu: Đã bao giờ các bạn lướt mạng xã hội, đọc tin tức về một vụ lùa gà nghìn tỷ, một vụ làm giả bệnh án, hay một ngôi chùa "cúng lá bay" nào đó, rồi bất giác thở dài: "Sao cái gì ở xứ mình cũng giả được vậy? Sao chúng ta dễ bị lừa thế?"
Chúng ta thường đổ lỗi cho thời đại: do internet, do lòng tham của công nghệ, do các mô hình tài chính đa cấp tinh vi. Nhưng hôm nay, tôi đứng đây với tư cách là một nhà nghiên cứu, để nói với các bạn một sự thật phũ phàng hơn: Ma trận thật - giả mà chúng ta đang chịu đựng hôm nay, thực chất đã được người Pháp "đọc vị" từ hơn 120 năm trước, khi họ đặt chân lên mảnh đất An Nam này để đô hộ.
Khúc gương lịch sử: Người Pháp đã nhìn thấy gì ở tổ tiên chúng ta?
Năm 1904, quan cai trị Pháp Paul Giran xuất bản cuốn sách Tâm lý học người An Nam. Đó không phải là một cuốn sách ca ngợi, đó là một cuốn cẩm nang giải phẫu tâm lý để phục vụ cho bộ máy cai trị. Họ đã nhìn thấy điều gì?
Người Pháp nhận xét rằng: Người An Nam có một trí tuệ cực kỳ nhạy bén, nhưng đó là trí tuệ mang tính thực hành, thích ứng nhanh và thiên về bắt chước, chứ không phải trí tuệ mang tính hệ thống, trừu tượng hay khoa học dài hạn. Do nền văn minh lúa nước phụ thuộc quá nhiều vào thiên tai, "ông trời", nên người nông dân xưa hình thành tư duy mùa vụ — nghĩa là cái gì có lợi trước mắt thì làm, lo vun vén cho cái tổ nhỏ của mình trước khi nghĩ đến đại cuộc.
Từ góc nhìn nhân chủng học, sự "khôn khéo" đó chính là một cơ chế tự vệ (coping mechanism) của một dân tộc nhỏ bé trước thiên nhiên khắc nghiệt và các cuộc can thiệp lịch sử. Nhưng khi sự khôn khéo ấy bị tách rời khỏi đạo đức và hệ thống pháp lý nghiêm minh, nó biến tướng thành thứ mà chúng ta gọi ngày nay là: Khôn lỏi.
- Khôn lỏi là khi người ta đổ đường vào sầu riêng để bán được giá hôm nay, mặc kệ danh tiếng nông sản quốc gia ngày mai.
- Khôn lỏi là khi người ta chế ra bộ khung giả, điên giả, bệnh án giả để trốn tội, dùng cái khéo léo của mình để lách qua các khe hở của luật pháp.
Người Pháp ngày xưa gọi đó là xu hướng "thiếu tôn trọng sự thật khách quan" và "chỉ quan tâm đến kết quả đạt được bằng mọi giá". Các bạn có thấy hình bóng của "anh Trịnh" úp xọt cổ phiếu, hay những tập đoàn lừa đảo bất động sản lấp lánh siêu xe trong lời nhận xét từ thế kỷ trước không? Họ không phát minh ra cái mới, họ chỉ đang dùng công nghệ hiện đại để kích hoạt phần "khôn lỏi" và "tâm lý đám đông" vốn là điểm yếu cố hữu của chúng ta mà thôi.
Huyệt đạo niềm tin: Khi lòng trắc ẩn và nỗi sợ bị thương mại hóa
Một đặc điểm nữa mà các nhà nghiên cứu Pháp như Gustave Dumoutier nhận định: Người An Nam có đời sống tâm linh rất phong phú nhưng lại mang nặng tính thực dụng và sợ hãi các thế lực siêu nhiên. Chúng ta cúng bái không phải vì triết lý cao siêu, mà đôi khi để "xin" — xin tài lộc, xin bình an, xin tai qua nạn khỏi.
Chính cái "huyệt đạo" sợ hãi và mong cầu đó đã tạo nên những biến tướng ngày nay: những ngôi chùa cúng lá bay, những khóa học "đổi vận" thần tốc, hay thậm chí là việc trục lợi từ từ thiện. Kẻ lừa đảo hiểu rằng, chỉ cần đánh vào lòng trắc ẩn hoặc nỗi sợ hãi về một "ma trận vận mệnh" mờ mịt của người Việt, họ có thể mở toang ví tiền của từ người lao động nghèo cho đến các đại gia trí thức.
Lời thức tỉnh cho thế hệ tương lai: Đập tan ma trận
Các bạn trẻ thân mến, tôi kể lại câu chuyện của người Pháp không phải để chúng ta tự nhục, không phải để chúng ta buông xuôi và đổ lỗi cho "gen văn hóa". Tôi kể lại để chúng ta hiểu rằng: Muốn chữa bệnh, phải biết rõ căn nguyên.
Chúng ta không thể bước vào thế vận mới của thế giới với tư duy của một người nông dân lướt sóng mùa vụ. Chúng ta không thể kiến tạo một quốc gia hùng cường bằng sự khôn lỏi. Sự khôn lỏi có thể giúp bạn kiếm được tiền trong vài tháng, vài năm, nhưng nó sẽ giết chết uy tín của một đời người, và hủy hoại nền kinh tế của một dân tộc.
Giai đoạn mà chúng ta đang sống — giai đoạn mà các cơ quan điều tra đang mệt mỏi phanh phui hàng loạt vụ án — thực chất là một cuộc đại phẫu thuật. Đó là lúc đất nước đang dũng cảm tự cắt bỏ những khối u của sự dối trá để thiết lập lại một trật tự mới.
Vậy, "bộ lọc" của người trẻ chúng ta ở đâu giữa ma trận này?
- Chuyển hóa từ "Khôn lỏi" thành "Khôn ngoan": Khôn ngoan là tư duy hệ thống. Là khi bạn nhìn một cơ hội đầu tư, bạn không hỏi "Tôi sẽ giàu nhanh thế nào?" mà hỏi "Giá trị cốt lõi ở đây là gì? Mô hình này vận hành dựa trên luật pháp nào?".
- Xây dựng bộ lọc "Sự thật khách quan": Hãy hoài nghi một cách khoa học. Trước một thông tin, một lời kêu gọi từ thiện, một dự án condotel vẽ ra trên giấy, hãy dùng tư duy phản biện thay vì cảm xúc đám đông. Đừng để lòng trắc ẩn hay nỗi sợ hãi của mình bị biến thành món hàng cho kẻ khác trục lợi.
- Tôn trọng cam kết và sự chính trực (Integrity): Đây là thứ cốt lõi mà nền văn minh tiểu nông của chúng ta thường thiếu. Sự chính trực là làm điều đúng đắn ngay cả khi không có ai nhìn thấy. Không làm hàng giả, không dùng bằng giả, không báo cáo dối.
Lời kết
Người Pháp đã nghiên cứu chúng ta trong quá khứ để tìm cách cai trị. Nhưng lịch sử đã chứng minh, chúng ta đã đứng lên bằng tinh thần tự tôn dân tộc để giành lại độc lập. Vậy thì hôm nay, trong cuộc chiến chống lại sự giả dối và lừa lọc, chúng ta — những người trẻ — cũng phải đứng lên để giành lại Sự Thật.
Đừng để hậu thế một trăm năm sau đọc lại những dòng nghiên cứu cũ và bảo: "Người Việt vẫn thế, vẫn khôn lỏi và dễ bị lừa".
Hãy biến thế hệ của các bạn thành thế hệ bản lề:
Thế hệ kết thúc kỷ nguyên của "khôn lỏi" và mở ra kỷ nguyên của sự "chính trực, trí tuệ và bền vững".
Chỉ khi mỗi người trẻ chúng ta tự trang bị cho mình một bộ lọc sắc bén của tri thức và đạo đức, ma trận giả dối kia tự khắc sẽ sụp đổ. Đất nước sẽ yên ổn, và lòng dân sẽ bình an. Xin cảm ơn các bạn .
Kirby Pham .
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét