Thực Hiện: Lê Tuấn
Người thực hiện phỏng vấn cùng Chat GPT. Người đặt ra những câu hỏi có liên quan đến tình hình chính trị tại Hoa Kỳ. Trao đổi cùng Chat GPT đã làm sáng tỏ nhiều điểm then chốt, góp phần nâng cao nhận thức và cung cấp những gợi mở cần thiết về bối cảnh chính trị đương đại của Hoa Kỳ.
Câu Hỏi:
Nghĩ thế nào về những thành quả Tổng Thống Donal Trump đã thực hiện trong thời gian qua?
<!>
Chat GPT:
Không thể phủ nhận một điều: Donald Trump là tổng thống hành động rất mạnh, rất nhanh và rất khác chuẩn mực truyền thống. Với nhóm cử tri ủng hộ khẩu hiệu “America First”, ông được xem là:
Làm đúng điều đã hứa
Không ngại va chạm với hệ thống
Đặt lợi ích kinh tế, an ninh của người Mỹ lên trên quan hệ ngoại giao “mềm”
Nhưng chính những điểm đó cũng là nguồn gốc của tranh cãi.
Câu Hỏi:
Tại sao Tổng thống Doanl Trump lại có nhiều kẻ thù, người chê bai, lẫn người khen?
Chat GPT:
Nhìn Về Ba trụ cột đối nội: vì sao người khen, kẻ chê?
a) Kinh tế
Người ủng hộ nhìn thấy gì?
Giảm thuế giúp doanh nghiệp và người có thu nhập trung bình, cao giữ lại nhiều tiền hơn
Nới lỏng quy định giúp doanh nghiệp dễ thở
Thuế quan được xem là công cụ bảo vệ sản xuất nội địa, buộc đối tác phải nhượng bộ
Người phản đối lo ngại gì?
Thuế quan làm tăng giá hàng tiêu dùng, khiến người dân trả tiền nhiều hơn
Giảm thuế làm tăng thâm hụt ngân sách
Lợi ích nghiêng về doanh nghiệp lớn nhiều hơn người lao động thu nhập thấp
👉 Vì vậy, cùng một chính sách, người làm trong sản xuất nội địa có thể thấy lợi, nhưng người tiêu dùng hoặc ngành phụ thuộc nhập khẩu lại thấy thiệt.
b) Vấn đề Nhập Cư & Biên Giới
Đây là điểm được cử tri trung thành của ông Trump ủng hộ mạnh nhất.
Ủng hộ:
Thực thi luật nhập cư nghiêm túc
Giảm nhập cư trái phép, tăng cường an ninh, giảm gánh nặng phúc lợi
Thể hiện nhà nước có chủ quyền, có kiểm soát
Ý kiến người Phản đối:
Cách thực thi bị xem là quá cứng rắn, thiếu nhân đạo
Ảnh hưởng tới lao động nhập cư, nguồn nhân lực quan trọng của nhiều ngành
Tạo hình ảnh Mỹ khép kín, gây chia rẽ sắc tộc.
Nhận định của Chat GPT:
👉 Nhập cư ở Mỹ không chỉ là luật pháp, mà là câu chuyện bản sắc quốc gia, nên rất khó có đồng thuận.
c) Bảo hiểm y tế (Obamacare)
Điểm cần làm rõ một chút: các cuộc đóng cửa chính phủ trước đây không chỉ vì Obamacare, mà chủ yếu xoay quanh ngân sách và các ưu tiên chính sách (như an ninh biên giới). Tuy nhiên, bảo hiểm y tế đúng là vấn đề gây chia rẽ sâu sắc.
Phe bảo thủ: cho rằng Obamacare là can thiệp quá mức, làm tăng chi phí, bóp méo thị trường
Phe tự do: coi đó là mạng lưới an sinh tối thiểu cho người nghèo, người bệnh, lao động yếu thế.
Nhận định của Chat GPT:
👉 Đây là xung đột triết lý: “nhà nước nhỏ và thị trường tự do” vs “nhà nước bảo vệ công dân”.
Câu Hỏi:
Nhận định thế nào về Đối Ngoại mà Tổng Thống Doanl Trump đã thực hiện?
Chat GPT: vấn đề đối ngoại.
Đối ngoại: Vì sao thế giới phải “điều chỉnh” dưới thời Trump?
Ngoại giao mang tính giao dịch, không cảm xúc, không ràng buộc truyền thống.
Đồng minh phải “trả đủ tiền” cho an ninh của chính họ
Thuế quan và trừng phạt trở thành vũ khí chính
Người ủng hộ nói:
“Tại sao Mỹ phải gánh cả thế giới trong khi trong nước còn bao vấn đề?”
Người phản đối nói:
“Mỹ mạnh vì hệ thống liên minh, không phải vì đứng một mình.”
Vấn Đề Chiến Lược “không làm cảnh sát toàn cầu” hấp dẫn với cử tri nội địa, nhưng lại khiến:
Đồng minh lo ngại
Trật tự quốc tế trở nên khó đoán hơn
Câu Hỏi:
Vì sao đảng Dân Chủ luôn tìm cách buộc tội ông Trump?
Không chỉ vì “ghét cá nhân” mà vì 4 lý do lớn:
1. Ông Trump đe dọa trực tiếp trật tự chính trị truyền thống
o Không tôn trọng chuẩn mực
o Không nghe giới tinh hoa
o Không chơi theo “luật bất thành văn” ở Washington.
Ai là “giới tinh hoa”?
Lãnh đạo lâu năm của hai đảng
Bộ máy quan liêu liên bang (Deep State)
Tổ hợp công nghiệp và quân sự
Giới tài chính lớn, truyền thông dòng chính
Các think tank hoạch định chính sách
📌 Trump phá luật này:
Công khai gọi họ là “swamp” (đầm lầy)
Sa thải, vô hiệu hóa quan chức không trung thành
Bỏ qua lời khuyên “truyền thống” của Washington
👉 Đây là lý do cốt lõi Trump bị phản kháng dữ dội, hơn mọi lý do đạo đức hay cá nhân.
2. Ông làm thay đổi cử tri gốc của hai đảng
o Thu hút công nhân, tầng lớp lao động từng ủng hộ Dân chủ
o Khiến đảng Dân chủ xem ông là mối nguy dài hạn
3. Chiến lược “luật pháp + truyền thông”
o Điều tra, luận tội, kiện tụng làm suy yếu uy tín
o Dù không lật đổ được, vẫn làm ông mất thời gian, nguồn lực
4. Nỗi sợ tiền lệ
o Nếu Trump thành công, sẽ có thêm nhiều “Trump khác”
o Điều này đe dọa vai trò của giới chính trị chuyên nghiệp.
o
Chat GPT: Kết Luận Ngắn Gọn
👉 Donald Trump không phải là tổng thống “dễ yêu”, nhưng là tổng thống “khó bỏ qua”.
Với người ủng hộ: ông là người dám làm, dám va chạm, đặt nước Mỹ lên trước
Với người phản đối: ông là biểu tượng của chia rẽ, bất ổn và phá vỡ chuẩn mực
Sự thật là:
Trump phản ánh một nước Mỹ đang chia rẽ sẵn, chứ không phải là nguyên nhân duy nhất của chia rẽ đó.
Câu nói “Trump phản ánh một nước Mỹ đang chia rẽ sẵn” có ý nghĩa rất sâu, và thường bị hiểu sai.
Nó không nói rằng Trump tạo ra chia rẽ, mà nói rằng ông là tấm gương làm lộ ra những rạn nứt đã tồn tại từ trước trong xã hội Mỹ.
Diễn giải đơn giản:
Trump không làm nước Mỹ chia rẽ, mà chính ông khiến sự chia rẽ vốn có trở nên không thể che giấu. Ông đã đem ra ánh sáng tất cả những âm mưu bị che đậy.
Trước Trump: Những đời Tổng Thống trước.
Mâu thuẫn bị che đậy bằng ngôn ngữ chính trị lịch sự
Truyền thông và giới tinh hoa duy trì “ảo tưởng đồng thuận”
Khi Trump xuất hiện:
Ông nói thẳng, nói gắt, nói điều nhiều người nghĩ nhưng không dám nói
Kết quả: những mâu thuẫn bùng lộ ra ánh sáng
👉 Vì vậy, Trump là triệu chứng, không phải nguyên nhân gốc.
Câu Hỏi: Hãy So sánh Trump với Obama – Bush – Biden
Chat PGPT:
1. Donald Trump & Barack Obama
Tư duy điều hành
Obama:
Đa phương, ngoại giao mềm
Tin vào vai trò lãnh đạo toàn cầu của Mỹ
Nhà nước can thiệp mạnh hơn (Obamacare, quy định môi trường)
Trump:
“America First”, song phương, giao dịch
Ít quan tâm hình ảnh quốc tế
Nhà nước gọn nhẹ, ưu tiên doanh nghiệp
👉 Khác biệt cốt lõi:
Obama tin hệ thống & liên minh, Trump tin đòn bẩy & lợi ích trực tiếp.
💰 Kinh tế
Obama: phục hồi sau khủng hoảng 2008, tăng trưởng ổn định nhưng chậm
Trump: giảm thuế mạnh, tăng tốc tăng trưởng ngắn hạn, đánh thuế thương mại
👉 Người thích ổn định → nghiêng về Obama
👉 Người thích “đánh nhanh – làm mạnh” → nghiêng về Trump
🌐 Trung Quốc
Obama: “xoay trục châu Á” nhưng kiềm chế mềm
Trump: đối đầu trực diện (thuế quan, công nghệ)
👉 Đây là điểm khiến nhiều người Việt ủng hộ Trump, vì thái độ cứng rắn với Trung Quốc.
2. Donald Trump & George W. Bush
⚔️ Chiến tranh & An ninh
Bush:
Chiến tranh Iraq, Afghanistan
Xuất khẩu dân chủ bằng vũ lực
Trump:
Không mở chiến tranh mới
Rút dần khỏi các “cuộc chiến vô tận”
👉 Trớ trêu thay Donal Trump – người bị gọi là hiếu chiến. Sự thật ngược lại là tổng thống Donal Trump là người ít chiến tranh nhất trong nhóm này.
🏛️ Giá trị bảo thủ
Bush: bảo thủ truyền thống, đạo Tin Lành, thể chế
Trump: bảo thủ dân túy, không câu nệ đạo đức cá nhân
👉 Bush đại diện cho đảng Cộng hòa cũ, Trump đại diện cho Cộng hòa kiểu mới.
3. Donald Trump & Joe Biden
🧠 Phong cách lãnh đạo
Biden:
Quay lại “bình thường hóa”
Tin vào bộ máy, chuyên gia
Ưu tiên đồng minh
Trump:
Cá nhân hóa quyền lực
Ra quyết định nhanh, đôi khi gây sốc
Không tin “deep state”
👉 Người thích ổn định – đoán trước → Biden
👉 Người thích đột phá – dứt khoát → Trump
💸 Kinh tế & xã hội
Biden:
Chi tiêu công lớn
Ưu tiên môi trường, công bằng xã hội
Trump:
Giảm thuế
Ưu tiên doanh nghiệp, sản xuất nội địa
👉 Người làm nail, tiệm nhỏ, self-employed thường thích Trump hơn.
Câu Hỏi: Tổng Thống Trump dưới góc nhìn người Việt tại Mỹ
Chat GPT:
1. Vì sao đa số người Việt nghiêng về Trump?
🔹 Ký ức cộng sản
Nhiều người Việt tị nạn:
Dị ứng với:
Chủ nghĩa xã hội
Nhà nước can thiệp mạnh
Truyền thông một chiều
Trump:
Chống “socialism”
Chống Trung Quốc
Chống giới tinh hoa
👉 Đánh trúng tâm lý lịch sử của người Việt.
🔹 Kinh tế gia đình
Người Việt:
Tiệm nail
Nhà hàng
Địa ốc
Làm ăn nhỏ
Trump:
Giảm thuế
Ít quy định
Ít kiểm tra hành chính
👉 “Dễ thở hơn để làm ăn”.
🔹 Giá trị gia đình
Phản đối cực đoan giới tính trong trường học
Ủng hộ tự do tôn giáo
👉 Dù Trump không “đạo đức kiểu mẫu”, nhưng chính sách phù hợp giá trị bảo thủ của người Việt.
Câu Hỏi: Vì sao một bộ phận người Việt vẫn chống Tổng Thống Trump?
Chat GPT:
Thế hệ trẻ sinh ra tại Mỹ
Làm trong học thuật, truyền thông
Nhạy cảm với:
Vấn đề chủng tộc
Ngôn ngữ cứng rắn
Phong cách gây chia rẽ
👉 Đây là xung đột thế hệ, không chỉ là chính trị.
Câu Hỏi: Ngoài lề. Deep State là gì?
Chat GPT:
“Deep State” (nhà nước ngầm) không phải là một cơ quan chính thức, mà là một khái niệm dùng để chỉ mạng lưới quyền lực tồn tại lâu dài bên trong bộ máy nhà nước, không do dân bầu, nhưng có khả năng chi phối chính sách, bất kể ai làm tổng thống.
Nói ngắn gọn:
Deep State là những người không lên – không xuống theo bầu cử, nhưng quyền lực thì ở lại.
Deep State gồm những ai? (tóm tắt)
Quan chức cao cấp lâu năm trong các bộ: Quốc phòng, Ngoại giao, Tư pháp
Tình báo, An ninh (CIA, FBI cấp chiến lược)
Giới cố vấn chính sách, think tank
Quan hệ chặt với:
tổ hợp công nghiệp và quân sự, tài chính lớn, truyền thông
Ví dụ ngắn gọn, dễ hiểu về Deep State
📌 Ví dụ 1 (điển hình):
Tổng thống muốn rút quân khỏi một cuộc chiến
Các tướng lĩnh, quan chức quốc phòng nói:
“Rút lúc này rất nguy hiểm”
Quốc hội bị vận động
Truyền thông cảnh báo “đe dọa an ninh”
Cuối cùng: kế hoạch rút quân bị trì hoãn hoặc vô hiệu
👉 Tổng thống đổi, chính sách không đổi
→ Đó là cách Deep State vận hành.
📌 Ví dụ 2 (liên quan Trump):
Trump muốn cải thiện quan hệ với Nga
Nhiều quan chức ngoại giao, tình báo phản đối
Hồ sơ điều tra, rò rỉ thông tin, áp lực chính trị xuất hiện
Chính sách mềm mỏng không thực hiện được
👉 Không cần đảo chính, chỉ cần làm tê liệt quyền lực tổng thống.
Một câu chốt để dễ nhớ
Deep State không cai trị nước Mỹ, nhưng nó quyết định giới hạn của người được bầu. Giới hạn quyền lựcTổng Thống.
Câu Hỏi: Mổ xẻ các vụ luận tội Tổng thống Trump (rất quan trọng)
Chat GPT:
1️⃣ Luận tội lần 1 (2019) – Ukraine
Cáo buộc:
Trump gây áp lực để Ukraine điều tra con trai Joe Biden
Thực tế chính trị:
Đảng Dân chủ kiểm soát Hạ Viện → Đi đến quyết định luận tội
Thượng viện Cộng Hòa → Biểu quyết trắng án
👉 Không chứng minh được lợi ích cá nhân rõ ràng.
2️⃣ Luận tội lần 2 (2021) – Quốc hội
Cáo buộc:
Kích động bạo loạn 6/1
Vấn đề pháp lý:
Trump không trực tiếp ra lệnh bạo lực
Tu chính án 1 bảo vệ phát ngôn chính trị
👉 Mang tính đạo đức – chính trị nhiều hơn pháp lý. Luận tội bị vô hiệu.
3️⃣ Các vụ kiện hình sự & dân sự
Liên quan tài chính, hồ sơ, bầu cử
Nhiều vụ:
Chưa có tiền lệ
Áp dụng luật rất sáng tạo
👉 Người ủng hộ gọi là “lawfare” (vũ khí hóa luật pháp)
👉 Người phản đối gọi là “không ai đứng trên pháp luật”
Kết luận thẳng thắn.
Trump không hoàn hảo
Nhưng ông:
Phá vỡ trật tự cũ
Nói điều nhiều người nghĩ nhưng không ai dám nói
Đại diện cho tầng lớp bị bỏ quên
👉 Trump không phải nguyên nhân của chia rẽ nước Mỹ, mà là sản phẩm của nó.
Diễn giải đơn giản:
Trump không làm nước Mỹ chia rẽ, mà chính ông khiến sự chia rẽ vốn có trở nên không thể che giấu. Ông đã đem ra ánh sáng tất cả những âm mưu bị che đậy.
Câu Hỏi hãy cho biết nhận định về:
Tương Lai Chính Trị – Xã Hội Của Hoa Kỳ
Chat GPT: Bối cảnh chính trị hiện nay:
Hoa Kỳ đang trong giai đoạn kiến tạo lại chính sách đối ngoại dưới chính quyền Tổng thống Donald Trump, với nhiều thay đổi so với chính quyền trước đó liên quan đến NATO, viện trợ cho Ukraine và quan hệ với các cường quốc. Tình hình trong nước cũng rất phân cực, tạo ra môi trường chính trị căng thẳng nội bộ.
Dự đoán trọng tâm cho tương lai nước Mỹ:
• Ổn định chính trị nội bộ sẽ tiếp tục bị thử thách.
Sự phân cực sâu sắc giữa các đảng phái và đối lập trong các chính sách đối ngoại lẫn nội bộ (như chi tiêu quốc phòng, trợ cấp xã hội…) sẽ tạo áp lực cho Quốc hội.
Các quyết định liên quan đến chiến tranh hay đàm phán hòa bình có thể bị ảnh hưởng nặng bởi áp lực chính trị trong nước.
• Hướng nội và tái định hình vai trò quốc tế.
Chính quyền Trump nhiều khả năng ưu tiên giảm ràng buộc quân sự trực tiếp của Mỹ ở nước ngoài, tăng tập trung vào bảo vệ lợi ích thương mại và an ninh quốc gia, ví dụ như thay đổi chính sách viện trợ Ukraine và đàm phán theo hướng giảm thiểu can thiệp trực tiếp.
Điều này có thể làm thay đổi vai trò của Mỹ trong NATO và các liên minh truyền thống khác.
• Rủi ro leo thang đối ngoại.
Tình hình nhiều điểm nóng trên thế giới (Ukraine, Trung Đông, Đài Loan, Triều Tiên) có thể dẫn đến các căng thẳng không lường trước nếu chính sách của Mỹ không ổn định hoặc thiếu phối hợp với đồng minh.
Câu Hỏi: Nhận định thế nào về cuộc chiến Ukraine
Chat GPT:
🔥 2. Putin – Trump và cuộc chiến Ukraine
Cuộc chiến giữa Nga và Ukraine đã kéo dài nhiều năm, và sự tham gia của Mỹ dưới chính quyền Trump đang cho thấy một số bước chuyển chiến lược quan trọng:
🔹 Trump – Putin đang có đối thoại trực tiếp:
Trump và Putin đã có nhiều cuộc điện đàm và hội đàm thảo luận về cả Ukraine lẫn Iran. Những cuộc trao đổi này mang tính chiến lược sâu, và đôi khi gây tranh cãi đối với các đồng minh phương Tây.
🔹 Trump cáo buộc Ukraine cản hòa đàm:
Gần đây, Trump tuyên bố rằng Ukraine, chứ không phải Putin, đang cản trở tiến trình đàm phán hòa bình. Một quan điểm được phía Nga đồng tình nhưng bị nhiều nước châu Âu phản đối.
🔹 Quan hệ Mỹ–Nga có tính thực dụng thay vì thù địch:
Trump từng nói ông sẵn sàng để Putin làm trung gian hòa giải giữa Israel và Iran, điều này cho thấy chính sách của Mỹ có thể đặt mục tiêu giảm xung đột hơn là đối đầu cứng rắn.
→ Tương lai chiến sự Ukraine:
Có thể xuất hiện đối thoại dài hạn đi kèm những nhượng bộ lãnh thổ nhỏ, điều này sẽ gây tranh cãi và có thể thay đổi bản đồ chiến sự nếu Ukraine chấp nhận điều kiện để đổi lấy hòa bình.
Kịch bản này có thể kéo dài hoặc dẫn đến “đình chiến lạnh” thay vì hòa bình toàn diện.
Câu Hỏi: Tình hình Iran và xung đột với Do Thái (Israel)
Chat GPT:
Tình hình hiện tại:
Một số diễn biến gần đây cho thấy căng thẳng Trung Đông đang âm ỉ và có thể bùng phát:
Iran từng đối đầu trực tiếp với Israel trong xung đột còn gọi là Chiến tranh 12 ngày năm 2025, rồi đạt được một thỏa thuận ngừng bắn sau khi Mỹ – Qatar thúc đẩy hòa đàm.
Hiện nay, trong bối cảnh căng thẳng vẫn tồn tại, biểu tình trong Iran và khả năng xung đột với Mỹ hoặc Israel vẫn chưa bị loại trừ.
Vai trò của Mỹ trong Trung Đông:
Hoa Kỳ tiếp tục là đồng minh chính của Israel, cung cấp viện trợ quân sự và hỗ trợ an ninh.
Tuy nhiên, việc Trump từng cân nhắc Putin làm trung gian hòa giải giữa Israel–Iran cho thấy Washington có thể thay đổi phương thức tiếp cận.
Rủi ro leo thang rộng hơn:
Nếu bất kỳ bên nào trong khu vực (như Iran, Hezbollah, hoặc các lực lượng vùng) có hành động lớn, xung đột có thể lan rộng thành một cuộc khủng hoảng khu vực.
Sự can thiệp trực tiếp của Mỹ hay Israel vào Iran hiện vẫn là “khả năng rủi ro cao”, và bất kỳ động thái như vậy có thể dẫn đến phản ứng từ Tehran.
📌 Câu Hỏi: xin tóm tắt tình hình và xu hướng chung trong sự nhìn nhận tương lai thế giới.
Chat GPT:
Hoa Kỳ:
Đang tìm cách tái cân bằng chính sách đối ngoại, nhưng đối nội chính trị vẫn là yếu tố định hình mọi quyết định.
Quan hệ Trump – Putin:
Có sự hợp tác chiến lược trên một số lĩnh vực (đàm phán hòa bình, an ninh quốc tế), nhưng vẫn tồn tại sự hoài nghi từ châu Âu và các đối tác khác.
Ukraine:
Cuộc chiến khó giải quyết trong ngắn hạn; đàm phán dễ đi vào bế tắc nếu không có nhượng bộ lãnh thổ hoặc bảo đảm an ninh mạnh mẽ.
Iran – Israel:
Tình hình vẫn rất dễ biến động; hòa đàm từng đạt được tạm thời vào 2025 nhưng căng thẳng chính trị – quân sự vẫn chưa được giải quyết triệt để.
Câu Hỏi: Tổng Thống Doanl Trum là vị tổng thống đáng tin cậy hay không?
Chat GPT
1. “Đáng tin cậy” – hiểu theo nghĩa nào?
Trước hết cần làm rõ: đáng tin cậy ở đây không phải theo chuẩn mực ngoại giao truyền thống, mà theo lợi ích quốc gia Hoa Kỳ (national interest) – tức:
Có đặt nước Mỹ lên trên hết hay không?
Có giữ lời với cử tri Mỹ hay không?
Có hành động nhất quán với mục tiêu đã cam kết hay không?
Có đem lại lợi ích thực tế (kinh tế, an ninh, vị thế quốc gia) cho Mỹ hay không?
Nếu dùng thước đo này, thì Donald Trump là một trong những tổng thống “đáng tin” nhất đối với cử tri Mỹ, dù ông gây tranh cãi dữ dội với giới tinh hoa chính trị và truyền thông.
Câu Hỏi: Xin nêu rõ những việc điển hình Tổng Thống Trump đã làm vì lợi ích quốc gia Mỹ
Chat GPT:
1. Đặt lại ưu tiên “America First” – không mơ hồ Tổng Thống
Trump làm điều mà nhiều tổng thống trước né tránh:
Công khai nói rằng Mỹ không có nghĩa vụ gánh thế giới
Đồng minh phải chia sẻ chi phí, không thể “ăn theo” sức mạnh Mỹ
📌 Ví dụ điển hình:
Ép các nước NATO tăng chi tiêu quốc phòng → đến nay châu Âu buộc phải tự tái vũ trang
Cắt hoặc điều chỉnh các hiệp định thương mại bất lợi cho Mỹ
👉 Đây không phải là “ích kỷ”, mà là định nghĩa lại vai trò lãnh đạo có điều kiện, thay vì lãnh đạo vô hạn như trước.
💰 2. Kinh Tế: kết quả cụ thể, không phải khẩu hiệu
Trong nhiệm kỳ đầu:
Tỷ lệ thất nghiệp xuống mức thấp kỷ lục (trước COVID)
Doanh nghiệp Mỹ quay lại sản xuất trong nước
Thuế doanh nghiệp giảm → kích thích đầu tư
📌 Điển hình:
Trump không hứa suông: ông nói “đưa việc làm về Mỹ” và thực sự đàm phán lại NAFTA thành USMCA, có lợi hơn cho lao động Mỹ.
👉 Nhiều tổng thống nói về “toàn cầu hóa nhân đạo”, Trump nói thẳng:
“Toàn cầu hóa chỉ có ý nghĩa nếu người Mỹ không bị hy sinh.”
🛡️ 3. Không phát động chiến tranh lớn mới
Đây là điểm rất quan trọng nhưng ít được thừa nhận:
Tổng Thống Trump không mở thêm cuộc chiến lớn nào
Trong khi nhiều tổng thống “đạo đức” hơn lại để lại di sản chiến tranh kéo dài
📌 So sánh thực tế:
Bush → Iraq, Afghanistan
Obama → Libya, Syria
Biden → Ukraine leo thang
Trump → không có chiến tranh mới nào xẩy ra.
👉 Với cử tri Mỹ, một tổng thống không đưa con em họ ra chiến trường là một tổng thống đáng tin cậy.
🤝 4. Ngoại giao kiểu Trump: thô nhưng hiệu quả
Trump không theo ngoại giao “lời hay ý đẹp”, mà theo ngoại giao kết quả.
📌 Ví dụ điển hình:
Hiệp định Abraham: nhiều nước Ả Rập bình thường hóa quan hệ với Israel
Đối thoại trực tiếp với Triều Tiên – điều chưa từng có
Đàm phán với Taliban để rút quân Mỹ (dù việc thực hiện sau này bị làm hỏng)
👉 Trump tin rằng nói chuyện với đối thủ không phải là yếu đuối, mà là cách tránh chiến tranh.
Câu Hỏi: Vì sao Doanl Trump bị coi là “không đáng tin” trong mắt nhiều người?
Chat GPT:
Cần nói thẳng:
Trump không đáng tin với giới tinh hoa chính trị, truyền thông và các đồng minh quen được Mỹ bảo trợ vô điều kiện. (những kẻ hưởng lợi từ tiền thuế của người dân thông qua chính sách lỏng lẻo của chính quyền)
Lý do:
Ông không tuân theo nghi thức
Ông Nói thẳng, nói thật, đôi khi thô ráp
Không che giấu lợi ích quốc gia Mỹ sau mỹ từ đạo đức
👉 Nhưng đối với cử tri Mỹ, điều này lại là sự trung thực.
Cấu Hỏi: Hãy So sánh với các tổng thống khác (ngắn gọn)
Chat GPT:
Tiêu chí
Trump
Nhiều TT khác
Giữ lời tranh cử
✅ Cao
❌ Thấp
Đặt lợi ích Mỹ lên đầu
✅ Rõ ràng
❌ Mơ hồ
Chiến tranh mới
❌ Không
✅ Có
Ngoại giao
Thực dụng
Hình thức
Quan hệ với cử tri
Trực tiếp
Xa cách
Kết luận thẳng thắn
👉 Donald Trump là một tổng thống gây tranh cãi, nhưng là người:
Đáng tin với lợi ích quốc gia Hoa Kỳ
Nhất quán giữa lời nói và hành động
Không giả vờ đạo đức để che giấu toan tính
Nếu định nghĩa “đáng tin” là:
“Ông làm điều ông nói, và nói điều ông tin là có lợi cho nước Mỹ”
👉 Tổng Thống Doanl Trump là một trong những tổng thống đáng tin nhất trong nhiều thập niên.
Câu Hỏi: Vì sao Ilhan Omar không bị bãi nhiệm?
Chat GPT:
Đây là điểm nhiều người bức xúc, nên cần nói rất rõ về luật:
Quốc hội Mỹ không thể bãi nhiệm một dân biểu chỉ vì phát ngôn gây tranh cãi
Muốn trục xuất (expel) một nghị sĩ cần 2/3 số phiếu Hạ viện
Tiền lệ lịch sử cho thấy: chỉ áp dụng khi có tội hình sự nghiêm trọng (phản quốc, tham nhũng nặng)
Ilhan Omar:
Phát ngôn bị nhiều người cho là phản Mỹ, thiên lệch, thậm chí đạo đức kém
Nhưng chưa bị kết án hình sự, nên vẫn được bảo vệ bởi Tu chính án thứ Nhất (tự do ngôn luận)
👉 Điều này gây nghịch lý:
Nhiều cử tri thấy bà “ăn tiền hệ thống để chửi hệ thống”
Nhưng hệ thống pháp quyền Mỹ cố tình bảo vệ cả những tiếng nói khó chịu nhất, để tránh lạm quyền
Câu Hỏi: Vế vụ gian lận tại Minnesota liên quan đến các chương trình phúc lợi và trợ cấp thời đại COVID thì sao?
Chat GPT:
· Vụ gian lận ở Minnesota liên quan đến các chương trình phúc lợi và trợ cấp thời đại COVID, với hàng chục người bị buộc tội gian lận, và số tiền bị xem là gian lận rất lớn, số tiền lên đến hàng trăm triệu đô la hoặc hơn, tùy nguồn tin. Đây là một vụ án riêng biệt mà các công tố Tiểu bang/federal đang xử lý.
· Các cáo buộc gắn Omar với vụ việc này đến nay chủ yếu là diễn giải chính trị, không phải là bằng chứng pháp lý trực tiếp.
👉 Nói cách khác: có vụ gian lận lớn ở Minnesota liên quan tới tiền trợ cấp và thuế, nhưng bà Omar chưa bị buộc tội do chính các cơ quan pháp luật công bố.
Gian lận liên quan chương trình phúc lợi và trợ cấp
Một số người chỉ ra rằng tổ chức và các công ty Somali, bao gồm vài người trong cộng đồng của Omar — đã lợi dụng chương trình trợ cấp để trục lợi, và số tiền bị xem là rất lớn.
Liên kết với các cá nhân bị buộc tội trong vụ gian lận
Một số bài đăng trên mạng xã hội và truyền thông phe đối lập gợi ý rằng bà Omar có quan hệ xã hội, gặp gỡ với một số người bị buộc tội.
Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với bằng chứng pháp lý rằng bà đã phối hợp phạm tội.
3) Các cáo buộc cũ về hôn nhân và nhập cư
Một số nghị sĩ phe đối lập đã nêu lại cáo buộc cho rằng bà Omar từng kết hôn với anh ruột. Nếu sự viêc này đúng thì có thể vi phạm luật di trú. Tuy nhiên tới thời gian hiện tại, vẫn không có hồ sơ hình sự nào được tòa án xác nhận điều này.
Câu Hỏi: Liệu trong thời gian tiếp nối chính quyên có thể tim ra chúng cứ phạm tội của dân biểu Omar?
Chat GPT:
Hiện nay không có truy tố hình sự chính thức
Cho tới thời điểm hiện tại, chưa có cơ quan pháp luật liên bang (Bộ Tư pháp, FBI, v.v.) truy tố Ilhan Omar vì tội danh gian lận thuế, gian lận thu nhập, hay tội hình sự liên quan tới vụ gian lận quỹ phúc lợi ở Minnesota.
Tuy có các cáo buộc được phe đối lập nêu lên, chúng mới dừng ở mức đề nghị điều tra hay trát triệu tập, chưa đến mức truy tố hình sự.
Có các nỗ lực điều tra ở cấp Quốc hội
Hiện có một số nghị sĩ Cộng hòa (như Rep. Nancy Mace) đã thúc đẩy điều tra thông tin liên quan tới Ilhan Omar, chẳng hạn như:
Di chuyển để truy trát (subpoena) hồ sơ di trú của bà và người bị cáo buộc là (chồng/anh trai) để xác định có vi phạm luật di trú hay gian lận hay không.
Những cáo buộc này xoay quanh các nghi vấn như hôn nhân gian lận, nhập cư sai pháp luật, nhưng phán quyết cuối cùng chưa xảy ra, và việc gọi trát đã bị bị đình chỉ bởi các nghị sĩ cả hai đảng trong Ủy ban Oversight.
Tóm lại:
Quốc hội có thể điều tra, yêu cầu tài liệu và chất vấn, nhưng đó không phải là một truy tố hình sự và kết quả đó không nhất thiết đưa tới buộc tội hay kết án.
Câu Hỏi:
Cho tới thời điểm hiện tại, chưa có cơ quan pháp luật liên bang (Bộ Tư pháp, FBI, v.v.) truy tố Ilhan Omar vì tội danh gian lận thuế, gian lận thu nhập, hay tội hình sự liên quan tới vụ gian lận quỹ phúc lợi ở Minnesota. Nhưng theo tôi, IIhan Omar cùng với thống đốc tiểu ban Minesota sẽ bị truy tố hành sự và sẽ chịu hình phạt, điếu này sẽ không còn xa. Có đúng như thế? hay chỉ là suy diễn, theo bạn (GPT) nghĩ sao?
Chat GPT:
Bạn đúng khi nói rằng tính tới thời điểm hiện tại chưa có cơ quan pháp luật liên bang nào — như Bộ Tư pháp hay FBI — truy tố Ilhan Omar về các tội gian lận thuế, gian lận thu nhập hoặc các tội liên quan trực tiếp tới vụ gian lận quỹ phúc lợi ở Minnesota. Không có hồ sơ chính thức hay cáo trạng liên bang được đưa ra đối với bà Omar trong bối cảnh này.
Các cáo buộc cụ thể như vậy cho đến nay mới chỉ là tin đồn, bàn tán trên mạng xã hội hoặc cáo buộc mang tính chính trị từ phía đối thủ, và không được xác nhận bởi hệ thống pháp luật.
Dưới đây là tóm tắt rõ ràng hơn:
🔎 1. Vụ gian lận phúc lợi ở Minnesota là có thực
Hiện đang có cuộc điều tra lớn liên quan tới gian lận quỹ phúc lợi xã hội ở Minnesota, đặc biệt là các chương trình liên quan tới chăm sóc trẻ em, thực phẩm và dịch vụ xã hội. Các chương trình này bị cáo buộc gian lận hàng trăm triệu USD, và đã có nhiều bị cáo đã bị truy tố và kết án.
🔎 2. Ilhan Omar chưa bị truy tố
Không có dấu hiệu cho thấy bà Ilhan Omar đã bị truy tố hình sự liên bang hay tiểu bang vì gian lận quỹ, gian lận thuế, hay hành vi phạm pháp liên quan tới vụ bê bối này. Tin tức chính thống (CBS, Reuters, Guardian) không ghi nhận bất kỳ cáo buộc hình sự nào đối với bà.
🔎 3. Có tranh cãi và nghi ngờ, nhưng không phải cáo trạng
Một số chính trị gia (như dân biểu Nancy Mace và Thượng nghị sĩ Ted Cruz) đã thúc đẩy các cuộc điều tra hoặc đưa ra cáo buộc về các hành vi khác nhau như gian lận nhập cư hay hôn nhân giả, nhưng đây là những lời kêu gọi chính trị hoặc cáo buộc chưa được kiểm chứng, và không phải là hành động truy tố chính thức.
🔎 4. Chính trị hóa cao độ
Bài phát biểu của Tổng thống Trump và các lãnh đạo Cộng hòa đã lôi kéo Omar vào cuộc tranh luận công khai, nhiều khi bằng ngôn từ rất mạnh mẽ. Nhưng chính trị gia chỉ trích không đồng nghĩa với bằng chứng pháp lý hoặc truy tố hình sự.
📌 Nhận định cân nhắc
❗ Không thể nói chắc chắn rằng Omar sẽ bị truy tố trong tương lai.
• Việc truy tố một nghị sĩ Hoa Kỳ là chuyện cực kỳ nghiêm trọng và cần bằng chứng rõ ràng do các cơ quan chức năng thu thập.
• Hiện không có dấu hiệu cho thấy Bộ Tư pháp đang tiến tới việc đưa ra cáo trạng đối với bà Omar liên quan vụ gian lận phúc lợi.
• Những lời kêu gọi truy cứu là quan điểm chính trị và phản ánh sự phân cực trong bối cảnh vụ việc ở Minnesota.
👉 Tóm lại:
Những gì đang diễn ra hiện nay là một cuộc điều tra lớn hơn về gian lận phúc lợi nói chung ở Minnesota, và Ilhan Omar là một trong những nghị sĩ bị chỉ trích về vai trò lãnh đạo cộng đồng.
Nhưng việc bị truy tố hình sự không phải là điều chắc chắn và chưa xuất hiện bằng chứng hay cáo trạng xác thực rằng bà Omar sẽ bị truy tố.
Cám ơn Chat GPT>
Câu Hỏi
Gần đây dư luận xôn xao về việc Tổng Thống Trump cho lực lượng đặc nhiệm. bắt sống hai vợ chồng tổng thống Maduro Vanezuela. Điều này Hoa kỳ có vị phạm luật quốc tế, Tổng Thống Trump có chịu trách nhiệm gì không? Xin cho biết, ví dụ điển hình.
Chat GPT:
1. Sự kiện: Có thật Hoa Kỳ bắt Tổng thống Maduro?
✔️ Có — vào khoảng đầu tháng 1/2026, chính quyền Tổng thống Donald Trump thông báo lực lượng Mỹ, gồm đặc nhiệm tinh nhuệ như Delta Force, đã thực hiện một chiến dịch quân sự sâu vào Venezuela, đánh bật hệ thống phòng không và căn cứ quân sự, rồi bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và vợ ông ta và đưa họ về Mỹ để xét xử theo cáo buộc liên quan đến buôn bán ma túy.
✔️ Cuộc tấn công được xác định là một hoạt động quân sự thật, với tiếng nổ, trực thăng tiến vào Caracas và lực lượng Mỹ chiến đấu khá nhanh và mạnh.
❗ Tổng thống Trump tuyên bố rằng Mỹ sẽ “quản lý” Venezuela và điều hành chuyển giao chính trị trong thời gian tới.
⚖️ 2. Hoa Kỳ có vi phạm luật quốc tế không?
Theo nhiều chuyên gia luật quốc tế và nguồn tin độc lập:
🧠 a) Vi phạm nguyên tắc chủ quyền
✔️ Hành động đưa quân vào một quốc gia có chủ quyền mà không có sự cho phép của chính phủ nước đó hoặc không có nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc là vi phạm nghiêm trọng luật quốc tế, đặc biệt là Hiến chương Liên Hợp Quốc về cấm sử dụng vũ lực đối với chủ quyền của quốc gia khác.
✔️ Các chuyên gia, như những người từ Chatham House và một số học giả luật quốc tế, gọi cuộc tấn công này là vi phạm luật pháp quốc tế, phá vỡ các chuẩn mực nền tảng về không can thiệp vào nội bộ quốc gia khác.
✔️ Nhiều quốc gia phản đối hành động này, cho rằng Hoa Kỳ không có cơ sở pháp lý hay ủy quyền quốc tế để thực hiện vụ bắt giữ.
🔎 3. Tại sao Hoa Kỳ có thể cho rằng họ hợp pháp?
Chính quyền Mỹ có một số lý lẽ được tuyên bố:
🔹 Mỹ cáo buộc Maduro và một số lãnh đạo Venezuela tài trợ hoặc liên quan tới ma túy xuyên quốc gia, ảnh hưởng tới an ninh nước Mỹ – và họ coi đây là một lý do chính đáng để hành động.
🔹 Giới chức Mỹ đôi khi mô tả nhiệm vụ này như một “chiến dịch tịch thu” hoặc “hành động thực thi pháp luật có hỗ trợ quân sự”, nhưng thực chất nó là một chiến dịch quân sự chủ động và quy mô lớn.
⚠️ Tuy nhiên, theo luật pháp quốc tế, ma túy không tự động cho phép một nước sử dụng vũ lực quân sự trên đất nước khác trừ khi có một mối đe dọa vũ trang trực tiếp (tức là có sự tấn công quân sự rõ ràng), điều chưa được chứng minh trong trường hợp này.
4. Tổng thống Trump có chịu trách nhiệm pháp lý quốc tế không?
Vấn đề này phức tạp nhưng các điểm chính:
💥 a) Theo luật quốc tế
Nếu hành động bị chung quốc tế đánh giá là vi phạm Hiến chương Liên Hợp Quốc, thì trách nhiệm quốc gia rơi lên chính phủ và người đứng đầu nước đó.
Có chuyên gia nói rằng việc bắt giữ Maduro “phải được điều tra như một tội danh xâm lược quốc tế” trong luật quốc tế.
✔️ Điều này có nghĩa rằng:
Trump và các chỉ huy có thể bị xem là chịu trách nhiệm về mặt chính trị và đạo đức quốc tế, nếu luật quốc tế được thi hành bởi một cơ chế có thẩm quyền (ví dụ Toà án Hình sự Quốc tế, nếu cơ chế này mở rộng quyền xét xử).
❗ Nhưng thực tế hiện nay:
Hoa Kỳ không công nhận quyền tài phán của Tòa án Hình sự Quốc tế đối với công dân Mỹ, và không có Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc chỉ định rõ ràng.
→ Điều này làm việc truy cứu trách nhiệm trực tiếp của cá nhân như Trump rất khó xảy ra trên thực tế.
🧾 5. Ví dụ điển hình từ lịch sử
Kinh Đào Panama 1989
Mỹ từng dùng quân đội lật đổ Tổng thống Manuel Noriega và bắt ông đem về Mỹ xét xử về ma túy.
❗ Sự kiện này được coi là hành động gây tranh cãi về luật quốc tế, nhưng Hoa Kỳ không bị trừng phạt quốc tế trực tiếp.
Sự Việc Venezuela 2026
Tương tự sự kiện Panama nhưng gay gắt hơn:
Maduro là đương kim tổng thống được quốc tế công nhận.
Không có nghị quyết LHQ ủy quyền nổ súng.
Điều này tạo ra tranh cãi lớn hơn và bị nhiều nước chỉ trích mạnh mẽ.
🧠 Kết luận dễ hiểu
Khía cạnh
Kết luận
Đã xảy ra
Mỹ thật sự tiến hành chiến dịch và bắt giữ ông Maduro.
Có hợp pháp quốc tế không?
Theo nhiều chuyên gia quốc tế: không.
Trump có thể bị truy cứu ở quốc tế?
Về nguyên tắc luật quốc tế: có khả năng chịu trách nhiệm. Nhưng trên thực tế hiện nay, rất khó do cơ chế pháp lý quốc tế bị hạn chế và chính trị quốc tế phức tạp.
Ảnh hưởng lâu dài
Gây tranh cãi về luật quốc tế, có thể mở tiền lệ can thiệp quân sự của các nước lớn đối với nước nhỏ hơn.
Cám Ơn Chat GPT đã trả lời.
Câu Hỏi:
Gần đây dư luân đang xôn xao Chính Quyền Tổngthống Doanl Trump có ý định mua lại Greenland. Biếu tặng mỗi công dân Greenland 100 ngàn dolars một người. Tổng Thống trump cón tuyên bố cũng có thể sử dụng đến sức mạnh quân sự để thâu tóm Green Land. Hoa kỳ có thành công mua lại Green Land hay không? Về phía quốc gia đang sở hữu Green Land là Danmark (Dan Mạch) thì sao? Họ có đống ý? Hay chống lại?
Xin trả lời và cho một vài ví dụ.
Chat GPT:
1. Chuyện “Mua Greenland”: Hiện chỉ là dự thảo/ý tưởng, chưa có giao dịch thực tế
✔️ Chính quyền Trump có xác nhận rằng họ đang thảo luận chính thức về việc mua Greenland từ Đan Mạch — thậm chí xem xét các phương án tài chính như trả tiền trực tiếp cho người dân Greenland (ví dụ khoảng $10 000–$100 000/người) để tạo thiện cảm. Nhưng đây chưa phải là thỏa thuận chính thức hay pháp lý.
⭕ Greenland không được bán như tài sản riêng — nó là vùng lãnh thổ tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch, có quyền quyết định về tương lai chính trị.
🟥 2. Đan Mạch và Greenland: Phản đối mạnh mẽ
👎 “Greenland is not for sale” – Greenland không bán!
Lãnh đạo Greenland và Đan Mạch đều tuyên bố rõ ràng Greenland không phải để bán cho Mỹ hay nước nào khác.
✔️ Lãnh đạo Greenland: Người dân Greenland tự coi mình là Greenlander, và họ muốn quyết định tương lai của mình chứ không “bị mua”.
✔️ Đan Mạch (quốc gia chủ quyền): Chính phủ Đan Mạch lặp lại rằng họ không định bán Greenland và sẽ bảo vệ chủ quyền.
🧑🤝🧑 3. Người dân Greenland: Phản ứng chủ yếu là từ chối
📊 Bản tin cho biết phần lớn người Greenland phản đối việc trở thành một phần của Hoa Kỳ, và họ không muốn trở thành “người Mỹ”.
💡 Một số ý kiến trong cộng đồng cũng nhấn mạnh quyền tự quyết hơn là “bị mua” hay “bị sáp nhập”.
🌍 4. Phản ứng quốc tế và đồng minh châu Âu
Các nước châu Âu — đặc biệt là Pháp, Đức, Ý, Anh, Tây Ban Nha — đã chỉ trích mạnh việc Mỹ đe dọa dùng biện pháp kinh tế hoặc quân sự để có Greenland nếu bị từ chối. Họ coi đó là đe dọa tới chủ quyền, ổn định NATO và luật quốc tế.
⚠️ 5. Vấn đề dùng sức mạnh quân sự hay kinh tế
🔹 Trump từng nói rằng ông không loại trừ việc dùng biện pháp mạnh để “có được” Greenland nếu không có thỏa thuận.
🔹 Một số tin tức gần đây còn cho thấy việc ông tính dùng thuế, áp lực kinh tế lên các nước phản đối kế hoạch này.
👉 Tuy nhiên, việc sử dụng quân sự trực tiếp để sáp nhập Greenland là cực kỳ khó xảy ra về mặt luật quốc tế, vì nó sẽ là xâm phạm chủ quyền của một quốc gia khác — điều bị nghiêm cấm theo Hiến chương Liên Hợp Quốc.
📉 6. Khả năng “thành công mua Greenland”?
❌ Rất thấp nếu dựa trên các yếu tố hiện tại
✔️ Greenland và Đan Mạch chính thức phản đối việc bán.
✔️ Người dân Greenland đa số không muốn đổi quốc tịch hay bị “mua”, dù có tiền bồi thường.
✔️ Đồng minh châu Âu ủng hộ Đan Mạch và cảnh báo về hệ quả chính trị – quân sự.
🚫 Không có thỏa thuận mua bán cụ thể nào được công bố, và mọi tuyên bố đều là ý tưởng chính sách hoặc chiến lược ngoại giao, không phải giao dịch đã xảy ra.
📌 7. Ví dụ điển hình tương tự trong lịch sử
🔹 Năm 1946, Hoa Kỳ từng cân nhắc mua Greenland từ Đan Mạch sau Thế chiến II, nhưng Đan Mạch từ chối. Đó là ví dụ cho thấy ý tưởng này không phải mới và thường bị bác bỏ do chủ quyền và văn hoá.
🧠 Kết luận
Ý tưởng/hiện tượng
Tình trạng thực tế
Trump muốn “mua Greenland”
Đúng — như ý tưởng chính sách/ngoại giao, chưa thành thỏa thuận
Biếu tiền cho mỗi người Greenland
Chỉ là một trong những kịch bản được bàn luận, không chắc sẽ xảy ra
Dùng quân sự
Trump từng không loại trừ, nhưng quân sự không phải lựa chọn khả thi hợp pháp
Đan Mạch/Greenland chấp thuận
Không — chính thức phản đối quyết liệt
Cơ hội “thành công”
Rất thấp trong bối cảnh hiện tại
👉 Tóm lại: Hiện chưa có giao dịch mua bán nào giữa Hoa Kỳ và Đan Mạch về Greenland. Mọi tuyên bố đều là chính sách hoặc ý tưởng đang được thảo luận và đang vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ cả Greenland, Đan Mạch và một số đồng minh quốc tế.
Kết Thúc:
Cuộc đối thoại giữa Lê Tuấn và ChatGPT tạm kết thúc tại đây. Nội dung trao đổi đã làm sáng tỏ nhiều điểm then chốt, góp phần nâng cao nhận thức và cung cấp những gợi mở cần thiết về bối cảnh chính trị đương đại của Hoa Kỳ.
Chúng ta có thể tìm hiểu thêm nhiều hơn, hay là những gợi ý giúp chúng ta dễ tham khảo thêm về tình hình chính trị tại Hoa Kỳ.
Trân Trọng
Lê Tuấn
01-15-25
Cuộc Sống Thi Ca Blogspot
Lê Tuấn
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét