Thẩm phán ICJ Navanethem Pillay, quốc tịch Nam Phi, được trao giải Nobel Hòa bình 2026 nhờ "những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế". "Chủ nhân giải thưởng năm nay có đóng góp quan trọng trong bảo đảm truy tố các tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội diệt chủng", ông Jorgen Watne Frydnes, Chủ tịch Ủy ban Nobel Na Uy, phát biểu tại thủ đô Oslo hôm nay. Giải thưởng trị giá 1,2 triệu USD dự kiến được trao tại Oslo vào ngày 10/12, kỷ niệm ngày mất của Alfred Nobel, người sáng lập giải Nobel. Bà Pillay hiện là thẩm phán đặc biệt tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), cơ quan tư pháp chính của Liên Hợp Quốc, có trách nhiệm xét xử các vụ kiện pháp lý giữa các quốc gia có chủ quyền.
<!>
Ủy ban Nobel Na Uy nhận thấy xu hướng chuyển dịch "theo hướng chính trị cường quyền, làm suy yếu các khuôn khổ pháp lý cũng như sự tôn trọng luật pháp và công lý trên toàn cầu".
"Trong bối cảnh thế giới đối mặt với những thách thức mang tính sống còn, trong đó có số cuộc chiến và xung đột nhiều hơn so với thời gian dài trước đây, luật pháp quốc tế không còn chỉ là yếu tố bổ trợ cho hòa bình và an ninh, mà đã trở thành điều kiện thiết yếu", ông nói.
Kết quả năm nay được cho là sẽ khiến Tổng thống Donald Trump không hài lòng, bởi chính quyền của ông nhiều lần công kích các thể chế tư pháp quốc tế. Kể từ khi trở lại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, ông Trump cũng nhiều lần đề cập mong muốn giành giải thưởng này.
Kết quả được công bố khi bà Pillay đang có mặt tại Nuremberg, Đức, để tham dự diễn đàn tập trung thảo luận về Hiến chương Liên Hợp Quốc và vai trò của luật pháp quốc tế trong duy trì hòa bình, an ninh. "Nếu các bạn vỗ tay thêm một chút nữa, có lẽ tôi sẽ chia sẻ giải thưởng này với Tổng thống Donald Trump", bà Pillay nói trước những tràng pháo tay chúc mừng.
Theo Ủy ban Nobel Na Uy, bà Pillay đã "buộc các quốc gia và lãnh đạo quốc gia chịu trách nhiệm về hành động của mình, mang lại hy vọng cho các nạn nhân của bạo lực và xung đột". Trong suốt sự nghiệp, bà cũng luôn giữ vững các nguyên tắc đạo đức.
"Xuyên suốt sự nghiệp của bà là mạch nối nhất quán, từ những ngày đầu bảo vệ Nelson Mandela và những người đấu tranh chống chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid, đến khi đảm nhiệm vai trò thẩm phán trong một số vụ án quốc tế quan trọng của thời đại chúng ta", ủy ban cho hay.
Liên Hợp Quốc cho biết trao giải cho bà Pillay là minh chứng cho "giá trị" của các quyền con người.
Giải Nobel Hòa bình được quyết định bởi ủy ban gồm 5 người do quốc hội Na Uy lựa chọn. Theo di chúc của nhà sáng lập Alfred Nobel, giải thưởng được trao cho những cá nhân đã nỗ lực xây dựng "tình anh em" giữa các quốc gia, giảm bớt chạy đua quân sự và tổ chức các sự kiện hòa bình.
Giải thưởng sau đó được mở rộng để thu hút mọi hình thức vận động, từ các tổ chức quốc tế như Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) đến nhóm các bác sĩ giúp đỡ những nạn nhân của bạo lực tình dục. Tổng cộng 287 cá nhân và tổ chức đã được đề cử cho giải Nobel Hòa bình năm nay, nhưng danh tính của họ sẽ được giữ bí mật trong 50 năm.
Sự nghiệp
Navanethem "Navi" Pillay, sinh ngày 23/9/1941, là con thứ năm trong một gia đình gốc Ấn tại khu ổ chuột ở Durban, tỉnh Natal ở Nam Phi.
Cha bà, Narrainsamy, làm nghề lái xe buýt và làm thêm các công việc khác như đánh bắt cá để kiếm thêm thu nhập, trong khi mẹ bà, Santhama, là nội trợ. Dù gia đình khó khăn, cha mẹ của Pillay vẫn kiên quyết cho các con đi học đầy đủ, bất kể trai hay gái.
Pillay sớm bộc lộ năng khiếu viết lách và giành nhiều giải thưởng từ nhỏ. Năm 10 tuổi, bà viết bài luận về việc người da đen thường nhận án nặng hơn người da trắng tại các tòa án Nam Phi, dựa trên những điều nghe được từ cha mẹ và thầy cô do không có điều kiện tiếp cận radio hay báo chí.
Pillay sau đó theo học tại Đại học Natal, nhận bằng cử nhân nghệ thuật năm 1963 và cử nhân luật năm 1965. Sau đó, bà hành nghề luật sư, tham gia bào chữa chống chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid. Năm 1967, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên mở công ty luật riêng tại tỉnh Natal.
Năm 1981, bà theo học tại Đại học Harvard theo chương trình học bổng trao đổi Harvard – Nam Phi, lấy bằng thạc sĩ luật. Năm 1988, bà hoàn thành luận án và nhận bằng tiến sĩ luật tại Trường Luật Harvard, trở thành người Nam Phi đầu tiên nhận tấm bằng này.
Năm 1995, Pillay được bổ nhiệm làm thẩm phán Tòa án cấp cao Nam Phi. Cùng năm, Bộ trưởng Tư pháp Abdullah Omar và Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela đề cử bà làm thẩm phán Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda (ICTR) của Liên Hợp Quốc.
ICTR là một tòa án quốc tế được thành lập vào tháng 11/1994 theo Nghị quyết 955 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, có nhiệm vụ xét xử những người đã gây ra nạn diệt chủng Rwanda cùng những tội ác nghiêm trọng vi phạm luật pháp quốc tế xảy ra tại đất nước này từ ngày 1/1 đến ngày 31/12/1994.
Từ năm 1999 đến 2003, bà làm việc tại ICTR và được bầu làm chủ tọa. Nhiệm kỳ của bà tại ICTR được nhớ đến nhiều nhất qua vai trò trong phiên tòa mang tính bước ngoặt xét xử cựu thị trưởng một địa phương ở Rwanda Jean-Paul Akayesu, qua đó xác lập việc hãm hiếp và bạo lực tình dục có thể cấu thành tội ác diệt chủng.
"Từ xưa đến nay, hiếp dâm vẫn bị coi là chiến lợi phẩm trong chiến tranh. Giờ đây, hành vi này sẽ bị coi là tội ác chiến tranh. Chúng tôi muốn gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng hiếp dâm không còn là chiến lợi phẩm của chiến tranh", bà từng nói trong một cuộc phỏng vấn.
Pillay đã dành phần lớn sự nghiệp pháp lý của mình để vận động bảo vệ luật pháp quốc tế về nhân quyền, tập trung đặc biệt vào các tội ác liên quan đến hãm hiếp và bạo lực tình dục. Bà tham gia rất tích cực vào phong trào chống phân biệt chủng tộc apartheid.
Năm 2003, bà được các quốc gia thành viên Quy chế Rome bầu làm thẩm phán Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), công tác tại Phòng Phúc thẩm đến năm 2008. ICC được thành lập năm 2002 và đặt trụ sở tại Hà Lan, có 125 thành viên. Đây là tòa án thường trực để truy tố cá nhân phạm tội ác diệt chủng, chống lại loài người và tội ác chiến tranh.
Bà được bầu cho nhiệm kỳ 6 năm vào tháng 3/2003, nhưng đã từ chức vào tháng 7/2008 để nhận nhiệm vụ mới tại Liên Hợp Quốc. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Ban Ki Moon khi đó đã bổ nhiệm bà Pillay vào vị trí Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc và được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc phê chuẩn. Năm 2012, bà được giao nhiệm kỳ thứ hai kéo dài 2 năm.
Bà Pillay hiện là thẩm phán đặc biệt tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) chuyên trách vụ kiện giữa Gambia và Myanmar. Theo ông Frydnes, giải thưởng được trao cho thẩm phán ICJ giữa lúc hệ thống luật pháp quốc tế "đang chịu áp lực rất lớn và các thể chế của hệ thống này đang bị tấn công".
Huyền Lê - Thanh Tâm
(Theo AFP, Reuters)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét