Vào dịp Tết, gần như bánh chưng là món ăn truyền thống không thể thiếu trong mọi gia đình người Việt. Và cũng gần như mọi người đều biết đến sự tích bánh giầy bánh chưng [1] với Lang Liêu dâng lên Vua bánh giầy, bánh chưng để cúng tổ tiên nhân dịp Tết, đời Hùng Vương thứ sáu (1.712–1.632 trước Tây lịch [TTL]), khoảng 3.650 năm trước đây. Nhằm mục đích tìm hiểu thêm về sự tích bánh giầy bánh chưng đã được lưu truyền từ nhiều ngàn năm, chúng tôi xin mạn phép góp thêm một cái nhìn mới, chú trọng vào tính cách lịch sử và xã hội của thời bấy giờ.
<!>
1. Truyền thuyết hay Sự kiện Lịch sử?
Sự tích Bánh Giầy Bánh Chưng là truyền thuyết (myth), không là sự kiện lịch sử. Đã không có bằng chứng khảo cổ hay văn bản nào xác định được niên đại của sự kiện trên. Cũng không có bằng chứng xác nhận cuộc thi do Vua Hùng Vương thứ 6 đề ra và người con tên Lang Liêu.
Hiện đang ở thế kỷ thứ 21, chúng ta hãy tìm hiểu sự tích bánh giầy bánh chưng từ một góc độ khác. Hãy không nhận xét và phân tích sự tích này trên tính cách thần thoại. Mà hãy chú trọng khảo sát các biểu tượng liên hệ mật thiết đến sự tiến hóa của xã hội Việt khoảng 3.650 năm trước, vào thời Hùng Vương thứ 6.
Thực ra, điều ghi trên không có gì mới lạ. Vì các nhà thần thoại học, nhân chủng học – trong một khuôn khổ hạn chế – vẫn thường diễn giải các thần thoại cổ đại hay truyền thuyết như là:
Những câu chuyện kể có các biểu tượng (symbolic narratives) thể hiện những chuyển biến sâu đậm về kinh tế và xã hội, hơn là để diễn giải các sự kiện có thực trong thực tế.
Việc sử dụng các biểu tượng là nhằm “đơn giản hóa” những sự kiện phức tạp, qua đó giúp người dân dễ dàng chấp nhận những chuyển đổi sâu rộng có khả năng thay đổi tận gốc lối sống quen thuộc của họ.
2. Nhân tố Con người
Như được phản ánh trong truyền thuyết bánh giầy bánh chưng, sự chuyển đổi xã hội lúc bấy giờ được hình thành và thúc đẩy bởi các tác nhân then chốt.
Các tác nhân này được xếp thành ba nhóm khác nhau căn cứ trên quyền lực và khả năng chi phối hoặc ảnh hưởng đến sự vận hành của quốc gia:Giới lãnh đạo: Vua Hùng Vương thứ 6
Giới quyền thế (establishment): Các vị hoàng tử con của Vua
Giới đổi mới (innovator): Lang Liêu
Giới lãnh đạo
Vua Hùng Vương thứ 6 toàn quyền trị vì đất nước. Khi có ý định truyền ngôi, Vua cho các hoàng tử biết là ngôi báu sẽ về tay vị nào có phẩm vật quý nhất dâng cúng tổ tiên vào dịp Tết. Đề ra cuộc thi, nhà vua có ý thẩm định tài năng của các hoàng tử để ông có thể chọn được người kế vị tài giỏi nhất.
Giới quyền thế
Khoảng 3.650 năm trước đây, ở vào giai đoạn đầu của Thời đại Đồ đồng, những hình thái định canh nông nghiệp (settled agriculture) tại Việt Nam còn sơ khai. Khi đó, có thể nói rằng đa số các vị con trai của Hùng Vương thứ 6 đều thuộc “giai cấp” săn bắn-hái lượm (hunter-gatherer).
Để có được món ngon vật lạ dâng cúng tổ tiên vào dịp Tết và gây ấn tượng tốt với Vua cha, các hoàng tử hẳn phải săn tìm những phẩm vật hiếm có từ khắp nơi trên rừng sâu trong núi thẳm.
Tài năng của các vị hoàng tử trên được đánh giá theo kinh nghiệm và thành tích săn bắn được nhiều thú vật, nhất là các loại quý hiếm.
Dù giàu có và đầy quyền thế, các vị trong giới này vẫn chỉ sở hữu những giá trị của “văn minh ngày hôm qua.” Ghi nhận như thế không hề có ý hạ thấp giá trị của họ. Vì thực ra săn bắn-hái lượm là phương cách mưu sinh chính yếu của loài người từ lúc sơ khai đến cả triệu năm sau.
Ở đây, khái niệm “định canh nông nghiệp” và “săn bắn–hái lượm” được sử dụng như những mô hình tượng trưng cho hai thế giới quan và phương thức tổ chức xã hội khác nhau, hơn là các mô tả thuần túy về kinh tế học khảo cổ.
Giới đổi mới
Dù không phải là người đầu tiên phát minh và duy nhất biết canh tác, nhưng Lang Liêu là người đánh giá đúng mức sự quan trọng của nông nghiệp trong việc cung ứng thực phẩm nuôi sống người dân. Để phổ thông hóa nông nghiệp thì cách hay nhất là đưa nông nghiệp đến sát gần với quần chúng.
Từ gạo nếp, thịt heo, Lang Liêu đã nghĩ cách tạo ra bánh giầy và bánh chưng. Như là một nhịp cầu, một gạch nối, nối liền người dân và lúa gạo, đáp ứng cả nhu cầu thực phẩm và tâm linh cho xã hội Việt lúc bấy giờ.
Khi Lang Liêu dâng lên Vua bánh giầy và bánh chưng là phẩm vật hoàn toàn mới lạ, thì phẩm vật này đã không còn là một “sản phẩm” đang trong vòng “nghiên cứu” hay “thiết kế.” Mà là sản phẩm đã hoàn tất. Rất giản dị. Rất thực tế.
Đối với người dân, dù mới lạ, bánh giầy, bánh chưng vẫn là “sản phẩm” cụ thể và thực tiễn đúng theo tinh thần ‘có thực mới vực được đạo.’ Đặc biệt là sản phẩm này còn nói lên được lòng biết ơn trời đất, tổ tiên và cha mẹ vào dịp Tết.
Một sự kết hợp xuất sắc như vậy chứng tỏ Lang Liêu là bậc thầy của khoa tâm lý quần chúng.
Một khi chinh phục được quần chúng, thì sự thành công trong công cuộc “cách mạng xã hội” toàn diện — hoàn toàn thay đổi lối sống của người dân từ săn bắn-hái lượm sang định canh nông nghiệp — sẽ chỉ còn là vấn đề thời gian.
Điểm mấu chốt trong cống hiến đặc sắc của Lang Liêu không nằm ở kỹ thuật canh tác, mà ở khả năng dung hợp con người và chuyển hóa nông nghiệp thành biểu tượng văn hóa và đạo lý có sức thuyết phục toàn xã hội.
3. Tuyển chọn Kế vị
Nhìn kỹ vào phía sau bức màn thần thoại của sự tích bánh giầy bánh chưng, thì có thể thấy sự kiện quan trọng hàng đầu lúc bấy giờ là việc Vua Hùng Vương thứ 6 đang tuyển chọn nhà lãnh đạo tương lai cho Việt Nam.
Điểm đặc biệt nổi bật nơi Vua Hùng Vương thứ 6 là ông chọn người kế vị không theo truyền thống lâu đời là truyền ngôi cho con trai trưởng.
Mà Vua đã đưa ra cuộc thi tuyển để chọn người xứng đáng. Tất cả các hoàng tử, không phân biệt giàu, nghèo, đều có thể bình đẳng tham gia.
Thực ra, Hùng Vương thứ 6 không đưa ra cuộc thi để chọn vị hoàng tử có biệt tài tìm được phẩm vật quý nhất. Mà là để chọn một nhà lãnh đạo tương lai có được:
Một thế giới quan và mô hình kinh tế tiến bộ nhất cho quốc gia.
Nền tảng mưu sin
Qua cuộc tuyển chọn nhân tài, đã cho thấy có 2 loại “kỹ nghệ” mưu sinh liên quan đến sự sinh tồn và phát triển của người dân Việt lúc bấy giờ:Săn bắn-hái lượm: là “kỹ nghệ truyền thống” từ lâu đời và các người con lớn của Vua thành công trong kỹ nghệ này. Mặc dù vẫn còn đang thịnh, kỹ nghệ này đã đạt đến mức “bão hòa.” Và không những khó có thể tăng trưởng mà còn có triển vọng suy thoái nhanh theo đà gia tăng dân số
Nông nghiệp: là “kỹ nghệ mới” với “sản phẩm mới” do Lang Liêu chế biến. Kỹ nghệ mới này có nhiều tiềm năng phát triển – nhất là với sự tham gia của mọi người dân. Trong trường kỳ, nông nghiệp sẽ trở thành một nguồn thực phẩm đủ khả năng đáp ứng với sự phát triển dân số Việt vào thời đó
Ở mặt kỹ nghệ, Hùng Vương thứ 6 đã chọn Nông nghiệp như là một nền tảng mưu sinh mới mẻ và vững chãi để xây dựng một xã hội Việt với lối sống mới. Rồi từ đó sẽ đi vào kỷ nguyên mới với nhiều ổn định và văn minh tiến bộ.
Đức tính lãnh đạo
Ở mặt lãnh đạo chỉ huy, Hùng Vương thứ 6 đã chọn Lang Liêu vì ông:Hiểu được thấu đáo sự trù phú mà nông nghiệp có thể đem đến
Nhận thức rất rõ ràng là để xã hội có thể tiến lên, người dân Việt phải đổi lối sống đang từ săn bắn, du mục sang định canh
Mặc dù, ban đầu bị lu mờ trước các vị hoàng tử giàu kinh nghiệm, nhưng qua cuộc thi, sau khi chứng tỏ được với Vua tầm nhìn sâu sắc, đầy viễn kiến, thì Lang Liêu xuất sắc nổi bật. Bởi vì:
Tài năng lãnh đạo nằm trong tay người thấu hiểu mấu chốt xã hội đang và sẽ đi về đâu, chứ không phải là đã hay đang đứng ở đâu.
Lang Liêu đã không mang đến dự thi:Những sơn hào hải vị
Những thú vật quý hiếm
Những phô trương hãnh tiến
Mà “phẩm vật” ông mang đến dâng lên Vua Hùng Vương là:Tinh thần đổi mới và sáng kiến
Và những gì mà người dân ai cũng có
Nhưng được tối ưu hóa lại bằng tinh thần đổi mới và sáng kiến của ông
Một khi hiểu được nguồn gốc sâu xa và ý nghĩa ẩn tàng bên trong bánh giầy, bánh chưng, Hùng Vương thứ 6 đã phải thừa nhận giá trị vượt trội của một nhà lãnh đạo nơi Lang Liêu. Bởi vì:
Một nhà lãnh đạo có đầu óc tiến bộ nhất không phải là người sở hữu những vật thể quý hiếm, đắt giá nhất, mà là người thấu triệt nhu cầu thiết yếu nhất của người dân trong cuộc sống thường nhật.
Sự thành công trong việc tuyển chọn được Lang Liêu còn giúp Vua Hùng Vương hoàn thành những mục tiêu khác cũng hết sức quan trọng:Thể theo “Mệnh Trời” đã chọn được người lãnh đạo kế vị thật xứng đáng
Chính danh hóa cuộc chuyển giao chính trị – mà hệ quả tất yếu sẽ là những biến động lớn lao làm thay đổi tận gốc lối sống truyền thống của xã hội
Và trên tất cả, là làm cho sự thay đổi xã hội rất phức tạp, có thể gây ra những tác động tiêu cực, trở nên dễ hiểu và dễ được người dân hết lòng đón nhận
4. Gạo
Tại Việt Nam vào thời cổ đại, Gạo không chỉ đơn thuần là thực phẩm mà còn tiêu biểu cho:Sự định canh ổn cố
Thủy lợi, cung cấp nước
Cơ cấu xã hội (social organization: cha-con, gia đình, thị tộc, nhóm/phường gặt hái…)
Thặng dư và thuế
Chọn lựa gạo làm căn bản cho sự mưu sinh là còn nhắm đến:Một nền kinh tế ổn định, có khả năng tái tạo (A stable, reproducible economy)
Một nền tảng lãnh đạo xây dựng vững chắc trên lối sống ổn cố của người dân — một điều không thể thực hiện được với người dân sống đời du mục
Mặt khác, mưu sinh bằng săn bắn-hái lượm cũng để lộ ra những nhược điểm:Không thể tạo thặng dư lớn hay nuôi sống dân số đông đúc (cannot scale)
Tài nguyên thiên nhiên và ngay cả nguồn thực phẩm có thể săn bắn được sẽ càng ngày càng bị thu hẹp khi dân số gia tăng
Quan niệm lỗi thời nặng khai thác (an extractive mindset): Tận lực khai thác tài nguyên, mà không gìn giữ hay tái tạo, môi trường sống sẽ bị thương tổn
Những phân tích trên cho thấy Vua Hùng Vương thứ 6 đã sáng suốt chọn con đường tiến đến văn minh (civilizational choice) cho dân Việt là:
Chuyển đổi hẳn lối sống săn bắn-hái lượm sang định canh nông nghiệp.
5. Yếu Tố Chính Danh
Để thành công trong một kế hoạch lớn lao làm thay đổi toàn thể cơ cấu xã hội, thì các nhà lãnh đạo quốc gia cần phải danh chính, ngôn thuận.
Ở “thượng tầng kiến trúc,” Vua Hùng Vương thứ 6 quyết định là người dân phải chuyển sang lối sống mới để xã hội tiến đến chỗ ổn định và phát triển.
Nhưng tại “hạ tầng cơ sở” – với mọi tầng lớp người dân – mới chính là nơi “hành động” thực sự diễn ra. Trong việc thi hành quyết định của Vua, thành công hay thất bại hoàn toàn tùy thuộc vào sự đồng tâm, hiệp lực của toàn dân.
Cần lưu ý là ở vào các xã hội cổ xưa:Không có lý thuyết kinh tế giải thích sự ưu việt của lối sống định canh so với lối sống du mục
Cũng không có văn bản về chính sách (policy whitepapers) và các phương tiện truyền thông để truyền đạt
Nhưng, trên tất cả, các giới lãnh đạo lại rất phải cần đến tính chính danh (legitimacy) để thu phục nhân tâm
Vì vậy, do nhu cầu chinh phục tâm lý quần chúng, sự diễn giải phức tạp về cuộc “cách mạng xã hội” sâu rộng đã được “biến thái” thành sự tích bánh giầy bánh chưng – một câu chuyện thần thoại và luân thường đạo lý hợp với lòng người:Thần linh hiện lên phù trợ và chỉ dẫn hiền nhân Lang Liêu
Ngưỡng vọng Đất-Trời. Tôn vinh tổ tiên và cha mẹ
Truyền ngôi cho vị vua kế vị là Lang Liêu – một hiền nhân tài năng và đức độ
Đó là cách tiêu biểu mà thần thoại cổ điển được hình thành để chính danh hóa chính trị — không phải lừa dối mà là diễn dịch:Chuyển hóa những biến đổi trọng đại của xã hội, rất trừu tượng đối với người dân, thành các biểu tượng mà họ có thể chấp nhận và chung sống.
Theo cách nói của ngôn ngữ học thuật, Sự Tích Bánh Giầy Bánh Chưng chính là:
Một Thông Điệp Lịch Sử vừa trang trọng vừa giản dị — gói ghém bên trong là bản tuyên ngôn chính trị đồ sộ và phức tạp làm thay đổi toàn bộ cơ cấu xã hội — nhằm truyền đạt tính chính danh của một vận hội mới đến mọi tầng lớp dân Việt.
6. Truyền thuyết từ các nền văn minh khác
Không riêng tại Việt Nam, mà việc thay đổi lối sống lâu đời từ săn bắn, du mục chuyển sang định canh đều có một ảnh hưởng sâu đậm lên các xã hội khác.
Tại những nơi đó cũng có những truyền thuyết hay huyền thoại phản ánh các thay đổi này. Điển hình là tại Trung Hoa, Mesopotamia, Âu Châu và Nhật Bản.
Trung Hoa:
Trong thần thoại Trung Hoa, vị thần đại diện cho sự khởi đầu của văn minh Trung Hoa là Vua Phục Hy (2.852-2.738 TTL):Dạy dân cách làm lưới đánh cá, bẫy thú, dạy cách săn bắn, chăn nuôi
Phục Hy là hình ảnh lý tưởng của người hùng ở vào thời săn bắn, hái lượm
Kế vị Vua Phục Hy là Vua Thần Nông (2.737-2.698 TTL):Đem đến cho Trung Hoa nền nông nghiệp. Dạy dân cách canh tác trồng lúa
Đưa xã hội Trung Hoa vượt qua giai đoạn săn bắn hái lượm sơ khai
Thần thoại Trung Hoa cũng đã chuyển từ mẫu người lý tưởng, tiêu biểu cho anh hùng săn bắn sang hình ảnh của nhà hiền triết nông nghiệp.
Những điều trên đã phản ánh quá trình chuyển đổi của xã hội Trung Hoa từ cuộc sống du mục sang lối sống định canh của nông nghiệp. Và đã mở đường cho các vị vua hiền triết sau này – là những người xây dựng nền văn minh.
Mesopotamia:
Mesopotamia ở vào vùng Tây Nam Á, ngày nay chính yếu thuộc Iraq, được biết đến như “cái nôi của văn minh” (cradle of civilization).
Thuở sơ khai, người Mesopotamian bắt đầu tin vào thuyết duy linh (animism) vào khoảng năm 6.000 TTL. Theo thuyết duy linh, mọi thứ trên đời đều có linh hồn (spirit, soul), sức sống (life force). Mọi thứ nói trên gồm động vật, thực vật, đá, sông, núi… Thí dụ: Linh hồn của sông, cây cỏ, núi non…
Khoảng năm 4.000 TTL, với sự phát triển của nông nghiệp, những “linh hồn” bên trên bị thay thế bởi các vị thần trực tiếp gắn liền hơn với mùa màng, nước và độ màu mỡ, những yếu tố quan trọng cho sự tồn tại.
Điển hình là các thần ngũ cốc (grain goddess) như Ashnan (4.000-3.100 TTL), các thần sinh sản (fertility deities) như Ishtar/Inanna (4.000-3.100 TTL) và người phối ngẫu Tammuz, cùng với các thần nông nghiệp (agricultural gods) như Ninurta/Ninĝirsu (3.300–1.900 TTL).
Các vị thần như trên tiêu biểu cho nguồn sống thiết yếu và các chu kỳ nông nghiệp (sinh trưởng, chết, tái sinh) là trung tâm của nền văn minh của họ, với các thần thoại giải thích về nạn đói (chuyến du hành xuống địa ngục của Tammuz – Tammuz’s underworld journey) và sự sung túc có được do thần linh can thiệp.
Những truyền thuyết về các vị thần ngũ cốc, sinh sản, hay nông nghiệp đã phản ánh thời điểm mà “cái nôi của văn minh” Mesopotamia tiếp nhận nông nghiệp.
Âu Châu
Cổ tục tế thần bằng súc vật (animal sacrifice) được thực hành tại Âu Châu từ thời tiền sử, trước 800 TTL (prehistoric Europe, prior to about 800 BC), đến sau thời cổ đại, 800 TTL – 500 sau Tây lịch (classical antiquity, 800 BC to AD 500). Cổ tục này dành cho các nghi lễ tôn giáo nhằm tôn vinh hoặc xoa dịu các vị thần.
Nhưng khi nông nghiệp trở nên phổ biến ở Âu Châu, sự xuất hiện của bánh mì đã thay thế cổ tục tế thần bằng súc vật. Ngay cả trước khi Kitô giáo ra đời, bánh mì đã được coi là thiêng liêng; người Hy Lạp đánh dấu những ổ bánh mì dành cho nữ thần Demeter – nữ thần nông nghiệp, mùa màng, sự sinh sôi nảy nở và các mùa trong năm của Hy Lạp cổ đại – liên kết bánh mì với thực phẩm và đất đai.
Văn hóa dân gian Âu Châu và các truyền thống cổ xưa cho thấy bánh mì dần dần phát triển để tượng trưng cho sự sống, khả năng sinh sản và sự hiện diện thiêng liêng. Điều này thường được phản ánh qua các khái niệm về sự hy sinh, đặc biệt là với sự chuyển đổi việc tế thần từ động vật sang ngũ cốc, được thấy trong việc thờ cúng nữ thần Demeter của Hy Lạp và sự tôn kính của người Slav, đạt đến tuyệt đỉnh là Bí tích Thánh Thể của Kitô giáo (Christianity’s Eucharist), nơi bánh mì tượng trưng cho thân thể Chúa Kitô.
Khi ngũ cốc trở nên quan yếu trong đời sống tại Âu Châu, thì lục địa này cũng không thiếu những truyền thuyết, hay thần thoại phản ánh sự thay đổi của xã hội.
Nhật Bản:
Ở Nhật Bản, gạo được xem là món quà thiêng liêng và là cốt lõi tinh thần quốc gia, thể hiện niềm tin vào Thần đạo nơi các vị thần trú ngụ trong môi trường tự nhiên.
Thần đạo, Shintoism vào thời đại Yayoi (300 TTL đến 250), và các vị thần:Các vị thần về gạo: Niềm tin rằng mỗi hạt gạo chứa bảy vị thần (“in a single grain of rice lives seven gods” – mặt trời, đất, nước, gió, côn trùng, mây và người nông dân) củng cố thêm lòng biết ơn và ngăn ngừa lãng phí
Inari: Thần Inari gắn bó mật thiết với gạo, sự sinh sản và thịnh vượng
Thần Nước: Các thảm họa thiên nhiên như lụt lội hoặc hạn hán được xem là hành động của Mizu no Kami (Thần Nước), chứ không phải là cơn thịnh nộ của thần gạo, nhấn mạnh sự phụ thuộc vào sự cân bằng của tự nhiên
Mối liên hệ thiêng liêng này đòi hỏi sự tôn kính gạo, liên kết nó với các nghi lễ của Hoàng Đế, lễ vật cúng tổ tiên (như rượu sake omiki), lễ hội (như Obon), và lòng biết ơn hàng ngày, khiến gạo không chỉ là thức ăn mà còn là tinh túy của bản sắc cộng đồng Nhật Bản. Gạo còn mang một sứ mạng nuôi dưỡng sự sống và đất đai.
Mặc dù là một quốc gia hải đảo (island nation), xa rời lục địa Á Châu, nhưng cũng như các nền văn minh khác, thực phẩm từ nông nghiệp đã đóng một vai trò quan trọng và còn là thiêng liêng đối với Nhật Bản. Và quốc gia này cũng rất giàu có về thần linh và những truyền thuyết hay thần thoại liên quan đến gạo.
***
Vào thời cổ đại, việc giao tiếp và đi lại giữa các xã hội gần như không có. Tuy vậy, sự trỗi dậy cùng sự tương tự phát triển ở các nền văn hóa khác biệt vẫn được xem là một phần của mô hình văn minh toàn cầu (global civilizational pattern). Thí dụ như các phát triển về nông nghiệp, đồ gốm, và những kiến trúc tráng lệ ở nhiều nơi khác nhau trên thế giới, vốn không hoặc có rất ít sự liên hệ trực tiếp với nhau.
Bởi đó, Trung Hoa, Mesopotamia, Âu Châu, và Nhật Bản thời cổ xưa đều là một phần trong mô hình văn minh toàn cầu đó. Việt Nam cũng không là một ngoại lệ.
Trong sự tìm lại lịch sử qua lăng kính của những truyền thuyết thì rõ rệt truyền thuyết không vỏn vẹn chỉ là “một câu chuyện.”
Mà đó là một hình thái công nghệ — tương tự như công nghệ xã hội (social technology) — vận hành theo phương thức mềm mỏng và hữu hiệu để bình thường hóa một thế giới quan mới:
Truyền thuyết = Ký ức xã hội + Biện minh chính trị + Giảng dạy văn hóa
7. Thay Lời Kết
Sự tích bánh giầy bánh chưng không được hình thành từ hư không. Mà đó chính là sự ghi nhận quá trình chuyển tiếp của xã hội Việt, được đúc kết lại trong một khoảnh khắc đầy biểu tượng lịch sử để thành truyền thuyết, mãi lưu truyền.
Sự tích bánh giầy bánh chưng còn là một “trình tự lý luận về sự chuyển đổi lịch sử” hàm chứa các yếu tố căn bản gồm nguyên nhân, và cơ chế của xã hội Việt chuyển sang lối sống mới của nông nghiệp. Nói một cách khác sự tích này tìm cách giải thích các động lực thúc đẩy sự thay đổi lịch sử ở quy mô lớn bằng ngôn ngữ cô đọng và giản dị mà mọi người dân đều có thể “nắm bắt.”
Chính sự khôn khéo của người xưa trong cách truyền đạt – càng gần gụi với tâm tình, càng thân cận với tâm tư người dân – đã giữ cho sự tích bánh giầy bánh chưng tồn tại trong xã hội Việt trước bao bào mòn và thử thách của thời gian.
Tìm hiểu sự tích bánh giầy bánh chưng bằng cách khảo sát các mấu chốt có tính biểu tượng, như những chuyển đổi từ lối sống săn bắn-hái lượm sang định canh, có thể là điều không chính xác vì đã vượt ra ngoài khuôn khổ của những suy nghĩ truyền thống. Cũng có thể sự tìm hiểu trên căn bản đó là một sai lầm.
Nếu quả vậy, thì đối thoại về những điều này sẽ hết sức cần thiết. Vì đối thoại nghiêm chỉnh chính là một trong những cách hữu hiệu nhất để đào sâu và mở rộng thêm sự hiểu biết.
Khi thực hiện bài viết về truyền thuyết bánh giầy bánh chưng, người viết không nhằm để “giải thích truyền thuyết” mà là để lắng nghe và ghi lại những gì “truyền thuyết được thiết kế để giải thích.”
Vì nếu truyền thuyết là ký ức tập thể của dân tộc, thì việc lắng nghe truyền thuyết cũng chính là một cách lắng nghe lịch sử đang tự kể lại câu chuyện của chính mình.
Hy vọng việc ghi lại những “giải thích từ truyền thuyết” Bánh Giầy Bánh Chưng cũng đem lại được cho quý vị độc giả đôi điều ý nghĩa.
San Jose, California – Ngày 30 Tháng 12, 2025
Trần Trung Tín
…………….
Phụ chú:
Trung Hoa:
Trong thần thoại Trung Hoa, có ba vị thần được gọi là Tam Hoàng, gồm có Phục Hy, Nữ Oa và Thần Nông, tiêu biểu cho văn minh Trung Hoa lúc khởi đầu.
I. Đứng đầu Tam Hoàng là Phục Hy (Fu Xi 伏羲; 2.852-2.738 TTL): Được xem là thủy tổ loài người, thiết lập nền văn minh sơ khai. Ông là người đặt nền móng cho văn minh Trung Hoa
Cùng với Nữ Oa, là em gái, nặn đất tạo ra người. Sau đó hai người kết hôn để duy trì nòi giống. Cả hai biểu tượng cho sự kết hợp âm dương, trời đất
Sinh tồn: Phát minh ra lưới bắt cá, bẫy thú. Dạy dân cách lưới cá và bẫy thú
Chữ viết: Phục Hy được cho là người đầu tiên sáng tạo ra chữ viết, đặt nền móng cho văn hóa chữ Hán
Bát Quái: Sáng tạo ra 8 quẻ Bát Quái tượng trưng cho các yếu tố tự nhiên và khái niệm vũ trụ, nền tảng của Kinh Dịch, triết học và bói toán cổ đại
Tám quẻ Bát Quái gồm có: 1. Càn (☰) :: Trời ▪︎ 2. Khôn (☷) :: Đất ▪︎ 3. Chấn (☳) :: Sấm ▪︎ 4. Tốn (☴) :: Gió ▪︎ 5. Cấn (☶) :: Núi ▪︎ 6. Khảm (☵) :: Nước ▪︎ 7. Ly (☲) :: Lửa ▪︎ 8. Đoài (☱) :: Đầm lầy.
Chút “lai lịch” của con số 8 (quẻ):
Tổ hợp các quẻ Bát Quái có 3 cột ngang xếp chồng lên nhau, tiêu biểu cho Trời (Heaven), Đất (Earth), và Con người (Humanity).
Mỗi cột ngang có tên là ‘hào.’ Mỗi ‘hào’ có giá trị tiêu biểu cho một trong hai trạng thái Âm (- – nét đứt) hoặc Dương (— nét liền). Hai trạng thái Âm và Dương đối nghịch nói trên biểu hiện cho tính nhị nguyên (dualism).
Trong hệ thống nhị phân (binary system), mỗi số hạng (digit) chỉ có thể là 0 hoặc 1. Nếu một số nhị phân (binary number) có 3 số hạng, số nhị phân đó sẽ có 8 giá trị khác nhau vì 2^3=8. Tám giá trị đó tương ứng với các giá trị từ 0 đến 7, khi đổi sang hệ thống thập phân quen thuộc.
Trong Bát Quái, hai giá trị cơ bản là Âm (- -) và Dương (—). Tổ hợp Bát Quái có 3 ‘hào’. Tương tự như 3 số hạng (digits) trong hệ nhị phân, 3 ‘hào’ đó có 8 giá trị khác nhau. Mỗi giá trị là một quẻ. Nghĩa là Bát Quái có 8 quẻ, như liệt kê bên trên. Thí dụ: quẻ Càn có 3 ‘hào’ Dương (☰); quẻ Khôn có 3 ‘hào’ Âm (☷).
II. Kế vị Phục Hy là Thần Nông (Shen Nong 神農; 2.737–2.698 TTL):Kiến thức Nông nghiệp: Phát minh ra nông cụ (cày, cuốc, cào, liềm). Dạy dân cày cấy, gieo trồng (lúa, ngũ cốc), mở ra nền nông nghiệp lúa nước
Kiến thức Y học: Nếm (thử) hàng trăm loại thảo mộc để tìm ra độc tính và công dụng chữa bệnh, đặt nền móng cho y học cổ truyền Trung Hoa, ghi chép tác dụng của các loại thảo dược trong Thần Nông Bản Thảo Kinh (dù có thể ra đời sau)
Di sản của Vua Thần Nông là một di sản văn hóa phi vật thể về kiến thức nông nghiệp, và y dược
MESOPOTAMI
:
Khu vực Mesopotamia – Nguồn: https://www.history.com/articles/mesopotamia
Mesopotamia là một khu vực lịch sử ở Tây Nam Á, được biết đến như “cái nôi của nền văn minh” – “cradle of civilization,” nằm giữa hai con sông Tigris và Euphrates, ngày nay chính yếu thuộc Iraq, nhưng cũng bao gồm các phần của Syria, Thổ Nhĩ Kỳ, Iran và Kuwait.
Vùng đất màu mỡ này, Mesopotamia chữ Hy Lạp có nghĩa là “vùng đất giữa hai con sông” – “land between the rivers” (sông Tigris and Euphrates), đã chứng kiến sự ra đời của một số thành phố và hệ thống chữ viết đầu tiên của thế giới (như chữ cuneiform, xem https://www.britannica.com/topic/cuneiform) từ các nền văn minh cổ đại như của người Sumerians, Akkadians, Babylonians, và Assyrians.
Theo encyclopedia website:
Sự phát triển của các khu định cư, mà các nhà dân tộc học gọi là “bước ngoặt vĩ đại của nhân loại” và được thúc đẩy gián tiếp bởi việc tìm kiếm bánh mì (nông nghiệp chỉ là phương tiện để đạt được mục đích này), đã giúp xác định các thể chế kinh tế và xã hội (sự phát triển của quyền sở hữu, việc dùng lúa mì như một hình thức trao đổi giá trị, v.v.). Việc trồng trọt và thu hoạch cũng như các sự kiện làm nguy hại mùa màng (lụt lội, hạn hán) được coi là những sự kiện then chốt trong đời sống nông nghiệp.
The growth of settlements, which ethnologists refer to as the “great turning point for humanity” and which was indirectly inspired by the search for bread (agriculture was only a means to this end), helped define social and economic institutions (the growth of property rights, the use of wheat as a form of exchange value, and so on). Planting and harvesting as well as the events that endanger crops (flood, drought) were perceived as key events in agricultural life.
Chú thích:
[1] Tóm tắt Sự tích Bánh Giầy-Bánh Chưng:
Thời Hùng Vương thứ sáu (1.712–1.632 trước Tây lịch), nhà Vua công bố sẽ truyền ngôi cho người con nào có phẩm vật quý nhất dâng cúng tổ tiên vào dịp Tết. Các hoàng tử đua nhau tìm các món ngon vật lạ khắp rừng sâu núi thẳm đem về dâng lên Vua. Chỉ riêng Lang Liêu, theo lời Thần chỉ dạy, dâng lên bánh giầy (hình tròn) tượng trưng cho trời và bánh chưng (hình vuông), làm từ gạo nếp, có nhân, thịt heo, tượng trưng cho đất – thể hiện lòng biết ơn trời đất, tổ tiên và cha mẹ. Chính ý nghĩa sâu sắc này, và nhất là được Thần phù trợ, đã khiến Vua truyền ngôi cho Lang Liêu.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét