Người xưa có câu đại ý: nhìn bạn mà biết người, nhìn kẻ chung quanh mà phần nào hiểu được người đứng giữa. Nhưng có một hạng người xem ra hơi khó nhìn.Họ không phải bạn, cũng chẳng hẳn là thù.Họ không đứng đối diện để chống ta, mà thích đứng bên cạnh để vỗ tay.Ta nói một câu, họ bảo: “Hay!”Ta làm một việc, họ nói: “Đúng!”Ta có một chức vụ, họ khen: “Anh tài giỏi!”Ta vừa bước lên một cái ghế, chiếc ghế chưa kịp nóng, họ đã phát hiện ra ở ta đủ thứ tài năng mà có khi chính ta sống mấy chục năm cũng chưa từng biết mình có.Ấy là một nhân vật rất xưa nhưng thời đại nào cũng có: KẺ XU NỊNH.CÁI LƯỠI CỦA KẺ XU NỊNH KHÔNG CÓ XƯƠNG
<!>
Trong thiên Tu thân, tư tưởng của Tuân Tử để lại một lời cảnh tỉnh rất đáng suy ngẫm: “Người chê ta mà chê phải, tức là thầy ta; người khen ta mà khen phải, tức là bạn ta; còn người nịnh hót ta, lại là người cừu địch hại ta vậy.”
Đọc qua tưởng đơn giản. Nhưng càng sống lâu, càng va chạm với đời, càng thấy câu ấy thấm. Người chê đúng cái sai của mình, ban đầu nghe rất khó chịu. Người nịnh đúng cái mình thích nghe, ban đầu lại thấy rất dễ thương.
Cho nên đời mới có nghịch lý:
Người nói thật thường đứng xa.
Người nói ngọt thường đứng gần.
Và đôi khi đến lúc người ta nhận ra ai mới thật sự là bạn thì chuyện đã muộn.
CHỦ NÓI CON VỊT, KẺ NỊNH NHẤT ĐỊNH KHÔNG DÁM NÓI CON GÀ
Kẻ xu nịnh có một biệt tài đáng kinh ngạc: khả năng đồng ý.
Chủ nói trời hôm nay đẹp.“Dạ, đẹp quá!”
Chủ nói trời hôm nay xấu. “Dạ, đúng là xấu thật!”
Chủ bảo việc này nên làm. “Anh quyết định rất sáng suốt!”
Vài hôm sau chủ đổi ý, bảo không nên làm. “Đúng! Tôi cũng đã nghĩ như anh từ lâu!”
Đến đây mới thấy tài. Người bình thường muốn thay đổi quan điểm còn cần lý do.
Kẻ xu nịnh chỉ cần nhìn sắc mặt.
La bàn của họ không chỉ phương Bắc. La bàn của họ chỉ về phía quyền lợi.
TRÂU KỴ VÀ BA LỜI KHEN
Cổ sử kể chuyện Trâu Kỵ tự hỏi mình có đẹp hơn Từ Công hay không.
Hỏi vợ, vợ nói ông đẹp hơn.
Hỏi người thiếp, cũng được khen đẹp hơn.
Hỏi khách, khách vẫn nói ông đẹp hơn.
Nhưng khi nhìn kỹ Từ Công, Trâu Kỵ biết mình không bằng.
Ông suy nghĩ và hiểu ra: vợ khen vì tình cảm; người thiếp khen vì e dè; khách khen vì có việc cần nhờ.
Điều đáng quý ở Trâu Kỵ không phải được ba người khen.
Điều đáng quý là ông đủ tỉnh táo để nghi ngờ lời khen dành cho chính mình.
Đây mới là bài học lớn. Người ta thường kiểm tra rất kỹ lời phê bình, nhưng lại ít kiểm tra lời ca tụng.
Ai chê mình một câu, ta có thể suy nghĩ cả tuần: “Tại sao hắn nói tôi như vậy?”
Nhưng ai khen: “Anh tài quá!” Ta thường vui vẻ nhận ngay.
Ít người hỏi tiếp:
“Anh khen tôi để làm gì?”
“CHỈ HƯƠU BẢO NGỰA”
Điển tích Triệu Cao “chỉ hươu bảo ngựa” còn đáng sợ hơn.
Một con hươu đứng trước mắt. Nhưng người có quyền bảo đó là ngựa.
Thế là có kẻ nhìn con hươu rất kỹ rồi vẫn nói: “Dạ, đúng là ngựa!”
Họ mù chăng? Không.
Họ biết đó là hươu. Nhưng họ biết một điều khác còn rõ hơn: nói thật có thể bất lợi cho mình.
Cho nên con hươu lập tức biến thành con ngựa. Đó là lúc xu nịnh bước sang một cấp độ nguy hiểm hơn.
Không còn là:“Anh giỏi quá!” mà trở thành:
“Anh nói gì cũng đúng.”
Khi một tổ chức xuất hiện quá nhiều người như vậy, điều đáng lo không phải con hươu có bị gọi thành ngựa hay không.
Điều đáng lo là sự thật đã trở thành thứ phải xin phép mới được nói ra.
KẺ NỊNH CŨNG CÓ “LÒNG TRUNG THÀNH” – NHƯNG TRUNG THÀNH VỚI CÁI GHẾ
Xin đừng vội cho rằng kẻ xu nịnh không biết trung thành. Họ có thể rất trung thành.
Chỉ có điều đôi khi họ không trung thành với người, mà trung thành với quyền lợi.
Hôm nay ông A làm chủ tịch:
“Anh A là người tài đức hiếm có!”
Ngày mai ông B lên thay:
“Thật ra từ lâu tôi đã thấy anh B mới là người có khả năng!”
Còn ông A?
Có khi chẳng bao lâu sau, người từng khen ông A nhiều nhất lại trở thành người kể nhiều khuyết điểm của ông A nhất.
Nghe có vẻ mâu thuẫn. Thật ra rất nhất quán.
Bởi đối tượng trung thành chưa bao giờ là A hay B.
Đối tượng trung thành chính là cái ghế.
Ai ngồi trên ghế thì người ấy sáng suốt. Ai rời khỏi ghế thì ánh hào quang cũng tự nhiên tắt.
Bởi thế, muốn thử lòng một kẻ thường xuyên tâng bốc mình, đôi khi không cần hỏi họ.
Hãy chờ đến ngày mình không còn gì để cho họ. Lúc ấy câu trả lời thường rõ hơn mọi lời thề thốt.
NGƯỜI THẲNG THẮN THƯỜNG KHÔNG DỄ THƯƠNG BẰNG KẺ NỊNH
Ngụy Trưng nổi tiếng vì nhiều lần can gián Đường Thái Tông.
Người dám can vua chắc chắn không phải lúc nào cũng làm vua vui.
Nhưng người lãnh đạo cần gì hơn?
Một người làm mình vui hôm nay?
Hay một người giúp mình tránh sai lầm ngày mai?
Đó là ranh giới giữa trung thành và nịnh bợ.
Người trung thành thấy anh sắp bước xuống hố sẽ kéo anh lại, dù anh nổi giận.
Kẻ xu nịnh thấy anh bước về phía hố vẫn có thể nói:
“Anh đi đúng hướng rồi!”
Nếu anh rơi xuống, họ có thể là người đầu tiên đi tìm một người khác để vỗ tay.
KẺ NỊNH CÓ THỂ LÀM HỎNG CẢ MỘT TỔ CHỨC
Trong một hội đoàn hay tổ chức, người bất đồng chưa chắc là người phá hoại.
Ngược lại, người lúc nào cũng đồng ý chưa chắc là người trung thành.
Một tập thể lành mạnh phải có người đặt câu hỏi.
Phải có người nói:
“Khoan đã.”
“Việc này chưa đúng.”
“Chúng ta nên xem xét lại.”
Nếu một tổ chức mà hễ góp ý là bị xem như chống đối, hễ chất vấn là bị xem như gây rối, còn ai vỗ tay nhiều thì được coi là trung thành, sớm muộn tổ chức ấy cũng chỉ còn một thứ âm thanh: tiếng vỗ tay.
Nghe thì vui tai.
Nhưng tiếng vỗ tay không thay thế được trí tuệ.
Và mười người cùng nói “đúng” cũng không thể biến một điều sai thành đúng.
NHƯNG ĐỪNG CHỈ TRÁCH KẺ NỊNH
Nói đến đây cũng phải công bằng. Kẻ nịnh đáng trách.
Nhưng người nghiện nghe nịnh cũng phải tự xét mình.
Bởi nếu một người lãnh đạo thích nghe sự thật, kẻ nịnh sẽ khó kiếm sống.
Nếu người đứng đầu khuyến khích biện luận, kẻ chỉ biết gật đầu sẽ chẳng có bao nhiêu giá trị.
Nếu trong tổ chức, người nói thẳng được tôn trọng ngang với người nói thuận tai, nghề xu nịnh sẽ tự nhiên thất nghiệp.
Cho nên muốn diệt cỏ, đừng chỉ cắt ngọn. Phải xem lại mảnh đất nuôi cỏ.
Kẻ xu nịnh sống được vì có người trả công cho lời nịnh bằng sự ưu ái.
Một bên bán. Một bên mua. Lâu ngày thành thị trường.
GIÁ TRỊ CỦA KẺ XU NỊNH LÀ BAO NHIÊU?
Nếu buộc phải định giá, có lẽ giá trị của kẻ xu nịnh tỷ lệ thuận với quyền lợi họ đang mong nhận và tỷ lệ nghịch với sự thật họ dám nói.
Khi anh còn quyền, họ có thể đứng trước.
Khi anh hết quyền, họ đứng xa.
Khi anh thành công, họ nói:
“Nhờ tài lãnh đạo của anh!”
Khi anh thất bại:
“Tôi đã biết trước rồi!”
Đó là một thứ khôn ngoan rất đặc biệt:
Luôn luôn đứng về phía người thắng và luôn luôn có lý do giải thích tại sao mình từng đứng ở phía bên kia.
KÍNH CHIẾU HỘI
Kính Chiếu Hội xin dựng lên một tấm kính.
Không phải để soi ông A, bà B.
Không phải để kết án một cá nhân.
Mà để mỗi người tự soi mình.
Khi ta khen ai đó, ta khen vì họ đáng khen hay vì họ đang có thứ ta cần?
Khi ta im lặng trước một việc sai, ta im lặng vì bao dung hay vì sợ mất quyền lợi?
Khi người khác góp ý, ta xem họ là kẻ thù hay đủ bình tĩnh để tự hỏi:
“Biết đâu họ nói đúng?”
Và quan trọng hơn:
Nếu chung quanh ta bỗng nhiên chỉ còn những người khen, có lẽ đừng vội mừng.
Hãy lo.
Bởi một con người không thể đúng tất cả mọi chuyện.
Nếu không còn ai nói ta sai, chỉ có hai khả năng:
Hoặc ta đã trở thành thánh nhân.
Hoặc những người dám nói thật đã bỏ đi hết rồi.
Khả năng thứ hai xem ra thường đáng để suy nghĩ hơn.
LỜI KẾT
Tuân Tử đã để lại một lời đủ để người đời suy ngẫm hàng nghìn năm:
Người chê đúng là thầy.
Người khen đúng là bạn.
Người nịnh hót là kẻ làm hại ta.
Vậy nên, ở đời đừng sợ người dám nói thẳng trước mặt mình.
Hãy dè chừng người đứng sau lưng mình nhưng lúc nào cũng vỗ tay.
Người nói thật có thể làm ta mất vui một ngày.
Kẻ xu nịnh có thể làm ta mất phương hướng cả một đời.
Và nếu một ngày quyền lực, chức vụ, tiền bạc hay ảnh hưởng không còn nữa, lúc ấy ta sẽ biết ai là bạn, ai là người đồng hành, và ai chỉ là người đi theo chiếc ghế.
Bởi bạn bè đi theo con người.
Kẻ xu nịnh đi theo quyền lợi.
Cái ghế đổi chủ, họ cũng có thể đổi lời.
Miễn sao…
chiếc ghế mới vẫn còn một chỗ đủ gần để họ đứng bên cạnh mà vỗ tay.
DUY VĂN HÀ ĐÌNH HUY
(EDITOR – IN – CHIEF OF CALIFORNIA MAGAZINE)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét