Chia sẻ một bài triết luận về đời sống. Bài viết này thực sự hữu ích với những ai quan tâm và có duyên với nó.
Ý THỨC VÀ TIỀM THỨC
Ranh Giới Giữa Thức Và Ngủ
Triết luận đời sống: Louis Tuấn Lê
Trước khi bước vào bài viết này tôi xin khẳng định. “Tiềm Thức” không phải là một năng lực thần bí có thể làm mọi việc thay con người. Mà Tiềm Thức chỉ là một tầng của tâm trì, nếu chúng ta biết cách sử dụng, thi tiềm thức cũng trở nên hữu ích.Giữa hai trạng thái thức và ngủ
<!>
Con người sống trong hai trạng thái tưởng như đối nghịch: thức và ngủ, tỉnh táo và chìm sâu, ý thức và tiềm thức. Nhưng thật ra, chúng không hoàn toàn đối nghịch nhau. Trái lại, chúng có mối tương quan và bổ sung cho nhau trong đời sống của con người.
Khi thức, ý thức hiện diện như một ngọn đèn soi sáng đời sống. Nhờ ý thức, con người nhận biết thế giới chung quanh, suy nghĩ, phán đoán, lựa chọn và hành động. Ta biết mình đang làm gì, đang nói gì, đang suy nghĩ điều gì và có thể chủ động điều khiển phần nào những quyết định của mình.
Nhưng phía sau ánh sáng của ý thức còn có một chiều sâu kín hơn của tâm trí — nơi lưu giữ ký ức, cảm xúc, những điều đã trải qua và cả những gì ta tưởng như đã quên. Những trải nghiệm của đời sống được tâm trí ghi nhận, lưu giữ và có thể trở lại vào những thời điểm mà ta không ngờ tới. Miền sâu ấy thường được gọi là tiềm thức.
Khi giấc ngủ dần chìm sâu, ý thức tạm thời lùi khỏi sân khấu của đời sống. Thân thể bước vào trạng thái nghỉ ngơi, nhưng não bộ vẫn tiếp tục hoạt động theo những cách khác nhau. Ký ức, cảm xúc và những trải nghiệm trong ngày có thể tiếp tục được xử lý. Những hình ảnh, con người và sự việc tưởng như đã bị bỏ quên đôi khi lại xuất hiện trong giấc mơ.
Có những điều ban ngày ta không nghĩ đến, nhưng ban đêm lại trở về trong một giấc mơ. Phải chăng khi chúng ta ngủ, chỉ là ý thức tạm khép cánh cửa, còn thế giới sâu kín bên trong vẫn tiếp tục một cuộc đối thoại âm thầm? Có thể nói, tâm trí con người có một mặt nổi và một mặt chìm. Điều chúng ta nhận biết rõ ràng trong đời sống hằng ngày chỉ là một phần của thế giới nội tâm. Phần còn lại nằm sâu hơn, âm thầm lưu giữ ký ức, cảm xúc, thói quen và những trải nghiệm đã đi qua.
Nếu biết quan sát và hiểu được phần chìm ấy, con người có thể hiểu chính mình sâu sắc hơn, đồng thời có thể sử dụng những cơ chế tâm lý như sự tập trung, hình dung và tự nhắc nhở để hỗ trợ cho việc hình thành thói quen và thay đổi hành vi.
Có lẽ, giữa ý thức và tiềm thức, giữa thức và ngủ, đang tồn tại một cây cầu vô hình nối liền hai bờ của tâm trí con người. Và muốn hiểu chính mình, đôi khi chúng ta phải học cách bước qua cây cầu ấy.
BA TẦNG CỦA TÂM TRÍ
Nếu hình dung tâm trí con người như một tảng băng trôi, ta có thể dùng hình ảnh ấy như một cách diễn đạt để dễ hình dung về những tầng khác nhau của đời sống tâm trí. Phần nổi trên mặt nước có thể tượng trưng cho ý thức. Phần nằm ngay dưới mặt nước có thể tượng trưng cho tiềm thức. Và phần chìm sâu hơn có thể tượng trưng cho vô thức — những gì nằm ngoài sự nhận biết trực tiếp của chúng ta.
Đây là một hình ảnh mang tính minh họa, giúp chúng ta hình dung về những tầng sâu khác nhau của tâm trí, chứ không phải một sơ đồ khoa học tuyệt đối.
1. Ý thức
Phần nổi — trên mặt nước
Ý thức là phần tâm trí mà chúng ta nhận biết rõ ràng nhất trong hiện tại.
Đó là nơi chúng ta suy nghĩ, tính toán, phân tích, phán đoán và đưa ra quyết định. Khi đang thức, chúng ta dùng ý thức để tiếp nhận thế giới bên ngoài và điều khiển phần lớn những hành động có chủ đích của mình.
2. Tiềm thức
Phần giữa — nằm dưới ngưỡng ý thức
Tiềm thức có thể được hiểu như một vùng sâu của tâm trí, nơi nhiều ký ức, thói quen, cảm xúc và những kinh nghiệm đã được tích lũy.
Có những điều chúng ta không chủ động nghĩ đến mỗi ngày, nhưng chỉ cần một âm thanh, một mùi hương, một hình ảnh hoặc một câu nói quen thuộc cũng có thể làm chúng bất chợt trở lại với ý thức.
Tiềm thức vì thế giống như một kho lưu trữ âm thầm của đời sống nội tâm.
3. Vô thức
Phần sâu nhất — chìm dưới đáy
Vô thức là khái niệm phức tạp hơn và có nhiều cách giải thích khác nhau trong tâm lý học và triết học. Ở đây, ta có thể tạm hình dung đó là những quá trình tâm lý nằm ngoài sự nhận biết trực tiếp của con người.
Có những động lực, phản ứng hoặc ký ức mà chúng ta không dễ dàng nhận ra nguồn gốc của chúng, nhưng chúng vẫn có thể ảnh hưởng đến cách ta suy nghĩ và hành động.
Bởi vậy, càng tìm hiểu về tâm trí, con người càng nhận ra rằng: ta không phải lúc nào cũng hiểu hết chính mình.
MỘT KINH NGHIỆM NHỎ VỚI TIỀM THỨC
Theo kinh nghiệm sống của chính mình, từ rất lâu tôi từng đọc một quyển sách viết về võ thuật. Trong đó có một ý tưởng khiến tôi đặc biệt chú ý: người luyện võ có thể thông qua việc rèn luyện tâm trí để nâng cao sự tập trung, khả năng chịu đựng và sự tự tin. Từ đó, tôi đã thử áp dụng một bài tập rất đơn giản.
Hãy thử xem tiềm thức như một chiếc đồng hồ sinh học, báo thức bên trong con người.
Ví dụ, bạn muốn thức dậy lúc sáu giờ sáng. Trước khi đi ngủ, hãy đập tay vào gối ba lần và nói (đánh thức tôi dậy lúc 6 giờ sáng) nằm yên, tập trung tư tưởng và tự nhắc mình:
“Sáng mai, tôi sẽ thức dậy lúc sáu giờ.”
Có thể lặp lại câu ấy vài lần, với sự tập trung và niềm tin rõ ràng, rồi để tâm trí đi vào giấc ngủ.
Sáng hôm sau tôi đã tự động thức dậy lúc 6 giời sáng. Có vài người bạn của tôi, họ đã áp dụng và nhận xét, đúng như vậy, họ đã thức dậy khá chính xác vào thời điểm mà họ đã tự nhủ trước khi ngủ.
Điều này có thể liên quan đến nhịp sinh học, sự mong đợi và cơ chế đánh thức tự nhiên của não bộ, chứ không nhất thiết phải xem đó là một khả năng huyền bí của tiềm thức. Riêng tôi, tôi đã nhiều lần áp dụng cách này và nhận thấy nó khá hiệu quả. Đây chỉ là một bài tập rất đơn giản, nhưng nó gợi cho tôi một suy nghĩ:
Nếu tâm trí có thể tự đánh thức chúng ta vào một thời điểm đã được định trước, liệu chúng ta có thể dùng những cơ chế tương tự để rèn luyện sự tự tin, vượt qua nỗi sợ và hình thành những thói quen mới hay không?
Đó mới chính là điều tôi muốn tiếp tục khám phá.
BÀI HỌC CỦA NGƯỜI ĐỆ TỬ
Quyển sách về võ thuật mà tôi từng đọc còn kể một câu chuyện có ý nghĩa sâu xa hơn. Có một đệ tử học võ nhưng thân hình nhỏ bé. Không những thể lực yếu, tâm trí của người học trò ấy cũng luôn bị nỗi sợ chi phối. Mỗi khi bước lên võ đài, đứng trước một đối thủ to lớn hơn mình, anh ta dường như đã thua trước khi trận đấu bắt đầu. Không phải vì anh ta không biết võ. Mà vì nỗi sợ đã đánh bại anh ta trước khi đối thủ ra đòn.
Người sư phụ nhìn thấy điều đó nên gọi đệ tử vào thư phòng.
Sư phụ nói: “Ta thấy con yếu quá, cả thể lực lẫn tinh thần. Khi bước vào cuộc đấu, con chưa đánh mà đã nghĩ mình sẽ thua. Ta sẽ giúp con học cách chiến thắng chính mình trước khi chiến thắng đối thủ.” Nói rồi, sư phụ lấy một tờ giấy trắng và vẽ hai đường thẳng song song.
Ông chỉ vào đường phía trên:
“Đây là Ý Thức.”
Rồi ông chỉ vào đường phía dưới:
“Đây là Tiềm Thức.”
Sư phụ nói:
“Khi con đang thức, hai đường này cùng tồn tại trong tâm trí con. Ý thức giúp con nhìn thấy thế giới, suy nghĩ và hành động. Nhưng khi đêm xuống, con chìm vào giấc ngủ, ý thức dần rút khỏi sự chủ động. Tiềm thức bắt đầu trồi lên, trong giấc ngủ Tièm thức là đường thẳng nằm tre, Ý thức sẽ là đường thẳng nằm dưới. Cả hai đường thẳng song song tiếp tục tồn tại. Những hình ảnh, ký ức và cảm xúc bên trong tâm trí có thể tiếp tục xuất hiện dưới nhiều hình thức, trong đó có giấc mơ.”
Rồi sư phụ nói tiếp:
“Con hãy tập trung vào điều con muốn trở thành, thay vì điều con đang sợ hãi.” Đó mới chính là bài học quan trọng.
CHIẾN THẮNG NỖI SỢ TRƯỚC KHI CHIẾN THẮNG ĐỐI THỦ
Sư phụ hướng dẫn người đệ tử trước khi đi ngủ hãy tập trung tư tưởng và tự nhắc mình:
“Ta không sợ hãi, dù đối thủ của ta to lớn hay mạnh hơn. Ta nhất định không sợ.”
Ngày này qua ngày khác, người đệ tử lặp lại câu nói ấy.
Mục đích không phải là dùng một câu thần chú để biến mình thành người chiến thắng.
Mục đích là thay đổi cách tâm trí phản ứng trước nỗi sợ.
Từ chỗ luôn hình dung mình thất bại, anh bắt đầu hình dung mình bình tĩnh. Từ chỗ nhìn đối thủ như một người khổng lồ, anh bắt đầu nhìn đối thủ như một người bình thường.
Từ chỗ bước lên võ đài với ý nghĩ “mình sẽ thua”, anh bắt đầu bước lên với một ý nghĩ khác: Tự tin vào chính mình nhiều hơn. “Ta sẽ chiến đấu hết khả năng của mình.” Khi sự tự tin dần thay thế nỗi sợ, khả năng của con người cũng có cơ hội được phát huy. Một thời gian sau, người đệ tử trở nên mạnh mẽ hơn. Anh đánh thắng nhiều đối thủ to lớn hơn mình. Điều thay đổi đầu tiên không phải là cơ bắp.
Điều thay đổi trước tiên là tâm trí. Đó chính là điều câu chuyện này đã để lại trong tôi.
TỪ VÕ THUẬT ĐẾN VĂN CHƯƠNG
Làm thế nào một người viết bằng tiếng Việt có thể đưa tâm hồn và tác phẩm của mình bước vào không gian văn chương Hoa Kỳ. Từ bài học ấy, tôi chợt nghĩ đến một vấn đề khác: văn chương.
Nhiều tác giả Việt Nam, trong đó có tôi, mong muốn đưa tác phẩm của mình đến với độc giả Hoa Kỳ. Nhưng trở ngại lớn nhất đôi khi lại là ngôn ngữ. Chúng ta nghĩ bằng tiếng Việt. Chúng ta viết bằng tiếng Việt. Nhưng muốn bước vào một không gian văn chương rộng lớn hơn, chúng ta phải học cách diễn đạt tư tưởng của mình bằng tiếng Anh. Vậy thì tại sao không bắt đầu bằng việc đưa tiếng Anh vào đời sống hằng ngày?
Hãy nghe tiếng Anh.
Hãy nói tiếng Anh.
Hãy đọc tiếng Anh.
Hãy cố gắng sử dụng tiếng Anh thường xuyên nhất có thể.
Khi những âm thanh, câu chữ và cách diễn đạt ấy được lặp đi lặp lại, chúng dần trở nên quen thuộc. Đến một lúc nào đó, ta có thể bắt đầu nghĩ bằng tiếng Anh, thậm chí có thể mơ bằng tiếng Anh. Và nếu một ngày trong giấc mơ, ta có thể tự nhiên đối thoại bằng tiếng Anh, có lẽ đó là dấu hiệu cho thấy ngôn ngữ ấy đã đi sâu hơn vào đời sống tâm trí của chúng ta.
Từ đó, tôi đặt ra một câu hỏi cho chính mình: Nếu ta có thể tập cho tâm trí quen với một ngôn ngữ mới, liệu ta có thể tập cho tâm trí quen với một cách suy nghĩ mới hay không? Và nếu câu trả lời là có, thì ranh giới giữa ý thức và tiềm thức có lẽ không phải là một bức tường, mà là một cánh cửa.
Cánh cửa ấy mở về đâu — đó sẽ là câu chuyện tôi muốn tiếp tục khám phá.
VÔ THỨC LÀ GÌ?
Vô thức đến từ đâu và nằm ở đâu trong tâm trí con người?
Khi nói về tâm trí con người, chúng ta thường bắt gặp những thuật ngữ như ý thức, tiền ý thức, tiềm thức và vô thức. Những khái niệm này đôi khi được sử dụng lẫn lộn, khiến người đọc có cảm giác rằng tâm trí con người được chia thành những tầng riêng biệt, nằm chồng lên nhau.
Thực ra, không hoàn toàn như vậy.
Muốn hiểu vô thức, trước hết cần phân biệt những khái niệm này và đặc biệt phải hiểu rằng “vô thức” không phải là một căn phòng bí mật nằm ở đâu đó trong bộ não. Nó là một khái niệm dùng để chỉ những hoạt động tâm lý, những ký ức, cảm xúc, động lực và quá trình xử lý thông tin không nằm trong phạm vi nhận biết trực tiếp của ý thức.
1. Ý thức – Conscious
Ý thức là trạng thái trong đó con người nhận biết được những gì mình đang suy nghĩ, cảm nhận và trải nghiệm.
Khi tôi đang đọc một bài viết và biết mình đang đọc gì, hiểu nội dung đang được trình bày, nhận biết mình đang vui hay buồn, đang suy nghĩ về một người hay một sự việc nào đó – tất cả những điều ấy đang hiện diện trong ý thức. Nói một cách đơn giản: Những gì tôi đang biết rằng mình biết, đó là ý thức.
2. Tiền ý thức – Preconscious
Tiền ý thức là thuật ngữ được Freud (bác sĩ thần kinh người Áo) sử dụng trong mô hình địa hình của tâm trí. Đó là những nội dung hiện tại không nằm trong ý thức, nhưng có thể được đưa trở lại ý thức tương đối dễ dàng.
Thí dụ, lúc này tôi không chủ động nghĩ đến số điện thoại của mình. Nhưng nếu có người hỏi, tôi có thể nhớ lại và đọc ra. Số điện thoại ấy không hiện diện trong ý thức ngay lúc đó, nhưng cũng không hoàn toàn bị mất đi.
Tiền ý thức vì thế có thể được hình dung như một vùng trung gian, nơi những nội dung tâm trí có thể được gọi trở lại ý thức khi cần.
3. Tiềm thức – Subconscious
Tiềm thức là một thuật ngữ được sử dụng khá phổ biến trong ngôn ngữ tâm lý học đại chúng. Nó thường được dùng để nói về những quá trình tâm lý diễn ra mà con người không hoàn toàn nhận biết, chẳng hạn như thói quen, phản ứng tự động hoặc những khuynh hướng đã được hình thành từ trước.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ:
“Tiềm thức” không phải là một tầng chính thức trong mô hình địa hình của tâm trí mà Freud trình bày.
Trong nhiều tài liệu phổ thông, tiềm thức thường được đặt ở vị trí nằm giữa ý thức và vô thức. Cách diễn đạt này có thể giúp người đọc dễ hình dung, nhưng nếu xét về lịch sử tư tưởng của phân tâm học thì không nên đồng nhất subconscious với unconscious của Freud.
4. Vô thức – Unconscious
Đây mới là khái niệm quan trọng nhất trong vấn đề mà chúng ta đang tìm hiểu. Vô thức là những hoạt động và nội dung tâm lý nằm ngoài sự nhận biết trực tiếp của ý thức, nhưng vẫn có thể ảnh hưởng đến suy nghĩ, cảm xúc, ký ức, lựa chọn và hành vi của con người.
Theo quan niệm phân tâm học của Freud, trong vô thức có thể tồn tại những ham muốn, ký ức, xung đột hoặc cảm xúc mà ý thức không dễ dàng tiếp cận, thậm chí đã bị kìm nén.
Những nội dung ấy không nhất thiết biến mất. Chúng có thể tiếp tục tồn tại và tác động đến đời sống tâm lý theo những cách mà chính con người không nhận ra.
Freud và sự khám phá thế giới vô thức
Sigmund Freud (1856–1939) là bác sĩ thần kinh người Áo và là người đặt nền móng cho trường phái phân tâm học.
Freud không phải là người đầu tiên trong lịch sử tư tưởng nói đến những hoạt động tinh thần nằm ngoài ý thức. Tuy nhiên, ông là người đã xây dựng một hệ thống lý thuyết có ảnh hưởng rất lớn về vai trò của vô thức trong đời sống tâm lý con người.
Trong tác phẩm The Interpretation of Dreams – Giải mã giấc mơ, xuất bản năm 1900, Freud trình bày mô hình địa hình của tâm trí (topographic model).
Theo mô hình này, tâm trí được mô tả qua ba hệ thống:
1. Ý thức – Conscious
2. Tiền ý thức – Preconscious
3. Vô thức – Unconscious
Cần lưu ý rằng đây là một mô hình lý thuyết về hoạt động của tâm trí, chứ không phải bản đồ giải phẫu cho thấy ba khu vực nằm ở ba vị trí khác nhau trong bộ não.
Về sau, Freud còn phát triển một mô hình khác gồm Id, Ego và Superego. Đây là mô hình cấu trúc của tâm trí và không nên trộn lẫn với mô hình ý thức – tiền ý thức – vô thức.
Vậy vô thức nằm ở đâu?
Đây có lẽ mới là câu hỏi đáng suy nghĩ nhất.
Nếu nói theo hình ảnh quen thuộc của tảng băng trôi, ý thức là phần nổi trên mặt nước, còn vô thức là phần chìm sâu bên dưới.
Hình ảnh này rất đẹp và dễ hiểu. Nhưng cần nhớ rằng:
Vô thức không thực sự nằm ở một “vị trí” nào trong não theo nghĩa vật lý.
Không thể mở não ra và chỉ vào một vùng rồi nói:
“Đây là vô thức.”
Tảng băng chỉ là một ẩn dụ. Nó giúp chúng ta hình dung rằng phần tâm trí mà con người trực tiếp nhận biết chỉ là một phần của toàn bộ hoạt động tinh thần. Phía ngoài vùng nhận biết còn có rất nhiều quá trình tâm lý và thần kinh đang diễn ra mà chúng ta không ý thức được.
Vì vậy, câu hỏi “Vô thức nằm ở đâu?” có lẽ nên được đặt lại thành:
“Những gì không nằm trong ý thức đang tồn tại và vận hành như thế nào trong tâm trí và bộ não con người?”
Đây là một câu hỏi sâu hơn.
Vô thức đến từ đâu?
Nếu chỉ nhìn theo quan điểm phân tâm học, vô thức có thể bao gồm những ham muốn, ký ức, cảm xúc và xung đột đã bị đẩy ra ngoài ý thức hoặc không được ý thức tiếp cận.
Nhưng nếu nhìn rộng hơn, vô thức của con người không nhất thiết chỉ được tạo nên từ những điều bị kìm nén.
Trong đời sống hằng ngày, con người tiếp nhận vô số kinh nghiệm.
Một đứa trẻ nhìn thấy, nghe thấy, sợ hãi, yêu thương, đau đớn, vui mừng và ghi nhận thế giới chung quanh. Những kinh nghiệm ấy dần dần tạo nên ký ức, thói quen, phản xạ và những khuôn mẫu ứng xử.
Có những điều chúng ta nhớ rõ.
Có những điều chúng ta đã quên.
Có những điều chúng ta tưởng rằng đã hoàn toàn biến mất.
Nhưng một kinh nghiệm không còn được nhớ một cách có ý thức không có nghĩa là mọi dấu vết của nó đều biến mất.
Nó có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cách chúng ta phản ứng trước một con người, một âm thanh, một mùi hương, một hoàn cảnh hoặc một sự kiện nào đó mà chính chúng ta không hiểu tại sao mình lại có phản ứng như vậy.
Ở đây, chúng ta bắt đầu chạm đến một điều rất đáng suy ngẫm:
Vô thức có thể không phải là một nơi chốn, mà là một trạng thái của những gì đang tồn tại ngoài vùng nhận biết của ý thức.
Vô thức có thể biểu hiện như thế nào?
Trong đời sống, có những hiện tượng khiến chúng ta nhận ra rằng không phải mọi hành động đều được điều khiển bằng sự suy nghĩ có ý thức.
Chẳng hạn, một người lái xe trên con đường quen thuộc. Tâm trí họ đang suy nghĩ về một câu chuyện khác, nhưng tay vẫn điều khiển vô-lăng, chân vẫn đạp phanh, xe vẫn dừng đúng lúc.
Tình trạng này tôi đãng từng gặp. Khi trên đường lái xe về nhà, tôi bận tâm suy nghĩ về điều gì đó, thế là tôi quên mất đường về, tôi cứ lái xe chạy trên free way cho đến khi giật mình nhìn lại. Tôi đã đi quá xa, tôi phải tìm lối quay về. Như vây trong quảng đường bị quên đường về, tôi đã lái xe bắng vô thức, mà không gây ra tai nạn.
Một người có thể bất ngờ cảm thấy sợ hãi trước một sự vật mà chính họ không hiểu nguyên nhân.
Một mùi hương thoảng qua có thể đột nhiên đánh thức một ký ức mà họ tưởng rằng đã quên từ rất lâu.
Hoặc trong một cuộc trò chuyện, một người có thể vô tình nói nhầm một cái tên, một câu nói, một từ ngữ.
Theo cách giải thích của phân tâm học, những hiện tượng như giấc mơ, nói nhầm hoặc một số hành vi có thể trở thành con đường để những nội dung vô thức biểu hiện ra ngoài.
Tuy nhiên, cần thận trọng: không phải mọi hành vi tự động, mọi lỗi nói hay mọi phản ứng bất ngờ đều nhất thiết bắt nguồn từ vô thức theo nghĩa Freud. Nhiều hành vi tự động ngày nay có thể được giải thích bằng các quá trình học tập, trí nhớ, thói quen và hoạt động thần kinh mà không cần giả định rằng chúng là những ham muốn bị kìm nén.
Vô thức – phần chìm của con người
Vì thế, nếu dùng hình ảnh tảng băng để diễn tả tâm trí, chúng ta có thể hình dung:
Ý thức là phần chúng ta đang nhìn thấy.
Tiền ý thức là những gì hiện tại chưa được nghĩ đến nhưng có thể gọi trở lại. Những quá trình vô thức là những gì đang vận hành ngoài sự nhận biết trực tiếp của chúng ta. Nhưng giữa chúng không tồn tại những đường biên cứng nhắc.
Một ký ức có thể từ ý thức đi vào vùng không được chú ý.
Một điều tưởng như đã quên có thể bất chợt trở lại.
Một thói quen có thể được hình thành từ những hành động ban đầu vốn cần rất nhiều ý thức, rồi dần trở thành tự động. Và một cảm xúc mà ta không hiểu rõ nguồn gốc có thể khiến chúng ta tự hỏi:
Tại sao tôi lại phản ứng như thế?
Có lẽ chính câu hỏi ấy là cánh cửa dẫn chúng ta đi vào thế giới vô thức.
Nhưng vô thức có thật sự “ở dưới” ý thức?
Đây là điểm cần suy nghĩ sâu hơn. Nói rằng “vô thức nằm dưới ý thức” chỉ đúng nếu chúng ta đang sử dụng hình ảnh tảng băng như một ẩn dụ.
Còn nếu hiểu theo nghĩa đen thì không chính xác. Vô thức không phải là một tầng nằm dưới tiềm thức, cũng không phải một căn phòng nằm sâu trong não bộ.
Ý thức và vô thức không nhất thiết là hai nơi chốn khác nhau; chúng là hai cách mà những hoạt động của tâm trí có thể hiện diện đối với khả năng nhận biết của con người.
Và có lẽ đây mới là điều kỳ lạ nhất:
Con người không chỉ sống bằng những gì mình biết.
Chúng ta còn sống bằng rất nhiều thứ mà mình không biết rằng mình đang biết.
Có những ký ức chúng ta không nhớ nhưng vẫn để lại dấu vết.
Có những thói quen chúng ta không cần suy nghĩ nhưng vẫn thực hiện.
Có những cảm xúc xuất hiện trước khi lý trí kịp giải thích.
Có những quyết định dường như được hình thành trước khi chúng ta ý thức được rằng mình đang quyết định.
Vì thế, tìm hiểu về vô thức không chỉ là tìm kiếm một “kho chứa” nằm ở đâu đó trong tâm trí. Đó còn là hành trình tìm hiểu phần con người mà chính con người chưa nhìn thấy hết ở mình.
Và từ đây, một câu hỏi lớn hơn xuất hiện:
Nếu ý thức chỉ là phần mà chúng ta có thể nhìn thấy, thì ai đang sống phần đời còn lại của chúng ta khi ý thức không hiện diện?
Có lẽ, muốn trả lời câu hỏi ấy, chúng ta phải đi tiếp đến một ranh giới khác: Ranh giới giữa Ý thức và Tiềm thức – giữa Thức và Ngủ.
Ranh giới giữa thức và ngủ là vùng chuyển tiếp gọi là trạng thái cận ngủ (hypnagogia), nơi ý thức giảm dần và tiềm thức trỗi dậy. Khi này, sóng não chuyển từ beta (tỉnh táo) sang alpha và theta, khiến ý thức kiểm soát mờ đi và tiềm thức tạo ra các hình ảnh, âm thanh mờ ảo.
Quá trình chuyển từ thức sang ngủ
Thay đổi của ý thức
Ý thức là phần tỉnh táo, logic và kiểm soát ban ngày của bạn. Khi buồn ngủ, khả năng tập trung và lý trí của ý thức yếu đi. Các giác quan ngừng nhận thông tin mới từ thế giới bên ngoài.
Bạn mất dần nhận thức về thời gian và không gian xung quanh.
Sự trỗi dậy của tiềm thức. Tiềm thức là kho chứa ký ức, cảm xúc và bản năng sâu kín. Khi ý thức lơi lỏng, tiềm thức bắt đầu phóng thích các hình ảnh hỗn độn. Hiện tượng này gây ra những giấc mơ chập chờn hoặc tiếng động lạ trong đầu.
Cơ thể thả lỏng sâu, chuẩn bị bước vào chu kỳ ngủ sâu hơn.
Đặc điểm sinh học và nhận thức
Sóng não: Chuyển từ sóng Beta nhanh sang sóng Alpha thư giãn và sóng Theta ngủ nông.
Cảm giác cơ thể: Có thể xuất hiện cú giật cơ nhẹ (hypnic jerk) do não nhầm lẫn cơ thể đang rơi.
Suy nghĩ: Trở nên phi logic, méo mó và mang tính biểu tượng cao thay vì rõ ràng, rành mạch.
Cách Hướng dẫn điều khiển
Giấc mơ Minh triết (Lucid Dreaming)
Để trải nghiệm giấc mơ minh triết (Lucid Dreaming) và hiểu cách hoạt động của sóng não, bạn cần rèn luyện khả năng nhận thức và tối ưu hóa nhịp sinh học.
Dưới đây là hướng dẫn chi tiết cho cả hai chủ đề:
Hướng dẫn điều khiển Giấc mơ Minh triết (Lucid Dreaming)
Giấc mơ minh triết xảy ra khi bạn nhận ra mình đang mơ mà không bị tỉnh giấc. Hãy áp dụng các kỹ thuật sau:
Ghi nhật ký giấc mơ: Đặt sổ tay cạnh giường. Ghi lại mọi chi tiết ngay khi vừa mở mắt. Việc này giúp não bộ ghi nhớ tần suất và cấu trúc các giấc mơ.
Kiểm tra thực tại (Reality Check): Tập thói quen tự hỏi "Mình có đang mơ không?" 10 lần mỗi ngày. Hãy thử bóp mũi và thở, hoặc nhìn vào lòng bàn tay. Nếu bạn làm hành động này trong mơ, bạn sẽ nhận ra sự bất thường.
Kỹ thuật MILD (Mnemonic Induction): Trước khi ngủ, hãy lặp đi lặp lại trong đầu câu thần chú: "Lần tới khi mơ, mình sẽ nhớ là mình đang mơ".
Kỹ thuật WBTB (Wake Back to Bed): Đặt báo thức thức dậy sau 5 giờ ngủ. Thức tỉnh tỉnh táo khoảng 20-30 phút để đọc sách về lucid dream, sau đó đi ngủ lại. Đây là thời điểm cơ thể dễ rơi vào giấc ngủ REM (giấc mơ sâu) nhất.
Cơ chế Sóng não trong lúc ngủ
Não bộ của bạn thay đổi tần số liên tục trong đêm để phục hồi cơ thể và xử lý ký ức:
Sóng Beta (12 - 30 Hz):
Trạng thái bạn đang tỉnh táo, tập trung và suy nghĩ logic như lúc này.
Sóng Alpha (8 - 12 Hz):
Trạng thái thư giãn sâu, mơ màng ngay trước khi chìm vào giấc ngủ hoặc lúc vừa tỉnh dậy.
Sóng Theta (4 - 8 Hz):
Xuất hiện ở giai đoạn ngủ nông (NREM 1 & 2). Đây là vùng đất của tiềm thức, nơi tạo ra hiện tượng thức ngủ nửa chừng (Hypnagogia).
Sóng Delta (0.5 - 4 Hz):
Xuất hiện ở giai đoạn ngủ sâu (NREM 3). Lúc này cơ thể tiết hormone sinh trưởng để chữa lành mô cơ và củng cố hệ miễn dịch. Ý thức hoàn toàn tắt khi ngủ sâu.
Trạng thái REM (Rapid Eye Movement):
Sóng não tăng cao trở lại gần như lúc tỉnh táo (hỗn hợp Theta và Beta). Đây là lúc các giấc mơ sống động xuất hiện, và cũng là thời điểm vàng để bạn kích hoạt giấc mơ minh triết.
Bốn bài tập Kiểm tra Thực tại (Reality Check) dễ làm nhất
Mục tiêu của Reality Check là biến việc kiểm tra nhận thức thành một thói quen vô thức. Khi thói quen này lặp lại trong mơ, bạn sẽ nhận ra các quy luật vật lý bị phá vỡ và biết mình đang mơ.
1- Bóp mũi và thở:
Hãy dùng tay bóp chặt hai lỗ mũi và ngậm miệng lại, sau đó thử thở ra. Trong đời thực, bạn sẽ không thở được. Trong mơ, bạn vẫn thở được bình thường vì mũi thật của bạn ở ngoài đời không bị nghẹt.
2- Đọc chữ hai lần:
Nhìn vào một dòng chữ, một biển hiệu hoặc đồng hồ kỹ thuật số. Quay mặt đi chỗ khác rồi nhìn lại ngay lập tức. Trong mơ, chữ hoặc số sẽ bị thay đổi, mờ đi hoặc biến thành ký tự lạ.
3- Kiểm tra bàn tay:
Giơ bàn tay lên trước mặt và đếm ngón tay. Trong giấc mơ, bàn tay của bạn thường có hình dạng kỳ dị, mờ nhạt hoặc có nhiều hơn hay ít hơn 5 ngón.
4- Thử xuyên thấu:
Dùng một ngón tay của bàn tay này ấn mạnh vào lòng bàn tay kia, hoặc ấn vào bức tường trước mặt. Trong mơ, ngón tay của bạn có thể xuyên qua lòng bàn tay hoặc bức tường một cách dễ dàng.
Cách tránh bị Bóng đè (Liệt khi ngủ) khi tập Lucid Dream
Hiện tượng bóng đè (Sleep Paralysis) rất dễ xảy ra khi bạn áp dụng các kỹ thuật đưa ý thức vào giấc ngủ (như kỹ thuật WBTB hoặc WILD).
Điều này xảy ra do ý thức của bạn đã tỉnh nhưng đại não chưa kịp phát tín hiệu "mở khóa" cho các cơ bắp cử động. Để phòng tránh và xử lý khi gặp bóng đè, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không ngủ nằm ngửa:
Tư thế nằm ngửa làm tăng áp lực lên ngực và dễ khiến lưỡi sụp xuống gây khó thở, kích hoạt vùng sợ hãi trong não. Hãy luôn nằm nghiêng bên trái hoặc bên phải khi tập luyện.
Giữ tâm lý bình tĩnh:
Nếu đột ngột thức dậy mà không cử động được, hãy tự nhủ: "Đây chỉ là hiện tượng sinh lý bình thường, cơ thể mình đang ngủ, mình hoàn toàn an toàn". Sự hoảng loạn sẽ kích thích tiềm thức tạo ra ảo giác đáng sợ.
Tập trung vào các nhóm cơ nhỏ:
Đừng cố gắng vùng vẫy toàn thân. Hãy dồn toàn bộ sự chú ý để cử động một ngón chân cái, ngón tay út, hoặc đảo nhẹ tròng mắt và mím môi. Việc kích hoạt các cơ nhỏ này sẽ phát tín hiệu đánh thức toàn bộ hệ thống vận động một cách nhanh chóng.
Thả lỏng để chìm vào giấc mơ:
Bạn có thể biến bóng đè thành bệ phóng cho Lucid Dream. Thay vì hoảng sợ tìm cách thoát ra, hãy thả lỏng cơ thể, nhắm mắt lại và hình dung về một không gian bạn muốn đến. Bạn sẽ lập tức bước thẳng vào một giấc mơ minh triết.
Hiện tượng bóng đè. Tôi đã từng gặp trong giấc ngủ, nó làm cho tôi có cảm giác chìm thật sâu, khiến ôti sợ hãi, muốn thức tỉnh những không cử động đước. Tôi cũng đã áp dụng bằng cách cố gắng chuyển động ngón chấn, hay ngón tay, chỉ cần sự chuyển động nhỏ, toàn thân tôi đã đã thoát ra ngoài hiện tượng bóng đè.
Kết Luận:
Bài viết về “Ý Thức và Tiềm Thức – Ranh Giới Giữa Thức và Ngủ” đến đây cũng đã khá dài. Càng đi sâu vào tâm trí con người, chúng ta càng nhận ra rằng đây là một thế giới vừa gần gũi vừa mông lung. Chúng ta tưởng rằng mình hiểu chính mình. Nhưng càng tìm hiểu, chúng ta càng nhận ra còn rất nhiều điều đang diễn ra bên trong mà chính mình không biết.
Vì thế tôi xin chấm dứt ở đây. Qua phần trình bày của bài minh triết đời sống. Chính tôi đã thực tập, tự đánh thức bằng đồng hồ sinh học. trước khi ngủ tôi đập vào gối ba lần và nói (thời gian tôi muồn thức dậy). Bài tập thứ hai không sợ hãi bất cứ điều gì. Trước khi vào giấc ngủ tôi cũng đã đập tay vào gối ba lần và (Khẳng định không sợ bất cứ điều gì dù hung hãn đến đâu).
Con người có thể dựa vào những phản ứng tự nhiên của cơ thể, đồng hồ sinh học, trí nhớ, thói quen và sự rèn luyện để tạo nên những điều có lợi cho đời sống của mình.Sau cùng, điều tôi muốn giữ lại không phải là một kết luận tuyệt đối. Bởi càng tìm hiểu về tâm trí con người, tôi càng cảm nhận được rằng có những câu hỏi quan trọng hơn cả câu trả lời.
Và có lẽ, giá trị của một bài triết luận không phải lúc nào cũng nằm ở chỗ nó đưa chúng ta đến một kết luận cuối cùng. Đôi khi, giá trị của nó nằm ở chỗ:nó khiến chúng ta bắt đầu tự hỏi về chính mình. Nếu ý thức chỉ là phần mà chúng ta có thể nhìn thấy, nếu vô thức vẫn âm thầm vận hành phía sau những điều chúng ta biết, nếu giữa thức và ngủ tồn tại một vùng chuyển tiếp mà chính chúng ta cũng khó gọi tên, thì câu hỏi cuối cùng có lẽ vẫn còn đó: Con người thật sự đã hiểu biết bao nhiêu về chính mình?
Trước khi chấm dứt bài viết này. Tôi xin nói rõ hơn.
Những phân tích và trải nghiệm được trình bày trong bài viết này có thể hữu ích với những ai có cùng mối quan tâm và có duyên tìm hiểu về đời sống nội tâm của con người.
Có những điều chính cá nhân tôi đã từng trải nghiệm.
Tự đánh thức mình thức dậy đúng giờ, bắng cách (đập tay vào gối ba lần và nhắ lại giờ mình muốn thức dậy)Tập cho mính tự tin và (Khẳng định không sợ bất cứ điều gì dù hung hãn đến đâu).
Hiện tượng Bóng Đè, tôi cũng bị như thế và tôi cũng thoát ra nhờ vào kỹ năng. Tâp trung tư tưởng chuyển độn ngón chân hay ngón tay, rổi từ từ thoát ra mà không để lại hậu quả.
Cuối cùng để kết luận bài viết này.
Tôi xin tái xác nhận một lần nữa. “Tiềm Thức” không phải là một năng lực thần bí có thể làm mọi việc thay con người. Chúng ta có thể dựa theo phản ứng tự nhiên của đồng hồ sinh học của chính mình để vận hành những thói quen có lợi cho bản thân Những phân tích và hướng dẫn trong bài viết này rất hữu ích đối với những ái có duyên với nó “Ranh giới giữa ý thức và tiềm thức không phải là một bức tường, mà là một cánh cửa” Chúng ta có thể luyện tập để mở tung cánh cửa này.
Tôi thường có thói quen chấm dứt một bài viết bằng một bài thơ để cô đọng lại toàn bộ ý tưởng.
ĐƯỜNG VIỀN Ý THỨC VÀ TIỀM THỨC
Khi ta tỉnh thức bên đời
Ý thức thắp sáng bầu trời trong ta
Ta nhìn thế giới bao la
Vui, buồn, cười, khóc cũng là mình thôi.
Đêm về khép cánh cửa đời
Ý thức nằm xuống, gọi mời trong đêm
Trong sâu thẳm trái tim êm
Tiềm thức khơi dậy, rót thêm lửa tình.
Mình ta mấy nẻo hành trình
Tâm hồn tuổi trẻ tưởng mình đã quên
Một bóng hình, một cái tên
Bỗng trong giấc ngủ hiện lên ngọn ngành.
Phải chăng giữa cõi mong manh
Có một phần khác vẫn đang thức cùng?
Khi ta nhận thức tận cùng
Thì miền sâu thẳm vẫn chung thủa nào.
Sáng mai nhìn lại chiêm bao
Tan như sương khói theo màu thời gian
Chỉ còn lại chút nhẹ nhàng
Nằm trong ký ức, mơ màng đâu đây.
Tế Luân
Trân trọng kính chào
Louis Tuấn Lê
Thành phố Milpitas.
Viết xong ngày 8-10-26
Ghi chú:
Có một số tài liệu tôi tìm kiếm trên
Google Search rồi viết lại.
Tìm đọc trong trang Blogspot
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét