Các nghiên cứu trong giới sử học quốc tế về lịch sử Việt Nam thời trung đại, trong đó có công trình của GS. Liam Kelley (Đại học Hawaii tại Manoa), người dịch và nghiên cứu chuyên sâu phần ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư, cùng một số sử gia phương Tây khác, cho thấy dòng họ Trần có gốc gác di dân từ Hoa Nam, dựa trên chính các ghi chép trong sử liệu Việt Nam. Theo hướng nghiên cứu này, tổ tiên nhà Trần di cư xuống phía Nam, định cư tại vùng ven biển Đại Việt, rồi qua nhiều thế hệ tích lũy tài sản, xây dựng lực lượng tư nhân, thông gia với hoàng tộc nhà Lý và cuối cùng thâu tóm toàn bộ triều chính, lập nên vương triều riêng.
<!>
Đáng chú ý, chính triều đại tiền nhiệm của họ Trần là nhà Lý cũng gắn với một giả thuyết học thuật tương tự về nguồn gốc di dân từ đất Mân, Phúc Kiến, cho thấy giả thuyết về dòng họ gốc Hoa vươn lên nắm quyền lực tối cao ở Đại Việt được đặt ra không chỉ một lần trong lịch sử nghiên cứu.
NHÀ LÝ
Giả thuyết nguồn gốc Mân của Lý Công Uẩn dựa trên các văn bản đương thời của nhà Tống. Bộ Tục tư trị thông giám trường biên do Lý Đào biên soạn ở thế kỷ 12 có dẫn lại thông tin liên quan đến nguồn gốc Mân của Lý Công Uẩn, một phần bắt nguồn từ Tốc thủy ký văn, tác phẩm ghi chép của chính Tư Mã Quang thời Bắc Tống. Cuốn Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát, cùng thời Bắc Tống, cũng ghi nhận chi tiết tương tự, cho rằng Lý Công Uẩn là "Mân nhân", tức người đất Mân. Tiến sĩ Từ Bá Tường, người Quảng Tây thời Tống, cũng được một số nguồn dẫn lại là từng viết về nguồn gốc này, với câu "tiên thế đại vương vốn là người đất Mân". Theo tổng thuật của một số nhà nghiên cứu, giới sử học Trung Quốc hiện đại, tiêu biểu là Hàn Chấn Hoa và Lý Thiên Tích, được cho là nghiêng về giả thuyết gốc Mân này, dựa trên tính tương đối sớm và rõ ràng về tác giả của nhóm văn bản nói trên. Về mặt bối cảnh, vùng đồng bằng Bắc Bộ đầu thời kỳ độc lập, thế kỷ 10 và 11, vốn là điểm đến của nhiều đợt di dân và thương nhân từ Hoa Nam, nên giả thuyết một thủ lĩnh gốc Mân vươn lên nắm quyền tại đây không phải là điều bất khả về mặt lịch sử.
Tuy nhiên, giả thuyết này vấp phải phản biện đáng kể từ giới nghiên cứu trong nước. PGS.TSKH Nguyễn Hải Kế cùng ThS Nguyễn Ngọc Phúc đã phân tích lại các nguồn sử liệu làm căn cứ cho giả thuyết gốc Mân, gồm Mộng Khê bút đàm, Tốc thủy ký văn, thư Từ Bá Tường và gia phả Lý trang Chử Nội Lý thị phòng phả, và kết luận rằng các nguồn này có nhiều nhầm lẫn, sai sót về số liệu, sự kiện và nhân vật nên độ tin cậy bị đặt nghi vấn. Trong khi đó, sử Việt như Đại Việt sử ký toàn thư và Việt sử thông giám cương mục chỉ ghi Lý Công Uẩn sinh ra ở Cổ Pháp, Bắc Ninh, mẹ họ Phạm, cha không rõ, kèm các chi tiết mang tính linh dị như chuyện thụ thai với thần nhân, theo mô-típ sinh nở kỳ diệu vốn phổ biến khi các triều đại phong kiến Đại Việt cần thần thánh hóa nguồn gốc của vị vua khai nghiệp để xác lập tính chính thống. Ngược lại, cũng cần thận trọng với chiều hướng ngược lại từ phía Trung Quốc, vì sử liệu nước này từng có truyền thống gán nguồn gốc Hoa cho các vị vua sáng nghiệp phương Nam một cách thiếu căn cứ, tiêu biểu là sách Tề Đông Dã Ngữ thời Tống từng bịa ra chuyện vua Trần Thái Tông thực chất là người Phúc Châu tên Tạ Thăng Khanh, sang Đại Việt cưới công chúa rồi đoạt ngôi. Cho đến nay nguyên quán của Lý Công Uẩn vẫn là một cuộc tranh luận chưa có hồi kết trong giới nghiên cứu, tồn tại song song hai hệ thống sử liệu về nguồn gốc Mân và nguồn gốc Giao Chỉ.
NHÀ TRẦN
Theo gia phả họ Trần ở Lạc Dương do thống tôn đời 27 là Trần Đình Nhân, hậu duệ của Trần Ích Tắc, còn lưu giữ được, gốc tích xa xưa của họ Trần thuộc nhóm tộc người Bách Việt sống ở đất Mân, nay là tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Đại Việt sử ký toàn thư cũng chép rằng lúc đầu tổ tiên của Trần Thái Tông là người Mân, nhưng đồng thời ghi thêm một thuyết khác cho rằng đó là người Quế Lâm, cho thấy ngay trong chính sử cũng tồn tại hơn một thuyết về nguyên quán của dòng họ. Theo cuốn gia phả này, cụ tổ họ Trần là Trần Tự Minh, từng làm tướng giúp nhà Tần thống nhất Trung Quốc và được phong tước Phương Chính Hầu. Năm 218 trước Công nguyên, khi Tần Thủy Hoàng đưa 50 vạn quân tiến đánh các tộc Bách Việt ở phương Nam, Trần Tự Minh theo dòng người Bách Việt di cư xuống phía Nam để chống lại quân Tần. Một dị bản khác trong cùng hệ gia phả ghi rằng khoảng năm 227 trước Công nguyên, Trần Tự Minh trở thành tướng dưới quyền An Dương Vương, cùng Cao Lỗ chống lại Triệu Đà; khi thành Cổ Loa thất thủ, ông lui về ẩn dật ở vùng Kinh Bắc. Đây là các chi tiết xuất phát từ gia phả dòng họ, không phải chính sử, và bản thân các dị bản trong gia phả cũng không thống nhất với nhau về thời điểm cũng như vai trò cụ thể của nhân vật này.
Người họ Trần đầu tiên có ghi chép rõ ràng trong chính sử khi đến Đại Việt là Trần Kinh. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Trần Kinh đến định cư tại làng Tức Mặc, nay thuộc Nam Định, vào đầu thế kỷ 12, sinh sống bằng nghề đánh cá. Trước khi tới Tức Mặc, một số nguồn cho rằng gia tộc từng dừng chân ở vùng Yên Sinh, Đông Triều, nay thuộc Quảng Ninh, rồi mới di chuyển tới các vùng ven biển. GS. Liam Kelley cũng ghi nhận rằng trong giai đoạn nhà Tống suy vong trước cuộc xâm lược của quân Mông Cổ, nhiều người Hoa gốc Tống như Triệu Trung, Hứa Tông Đạo đã chạy sang lánh nạn tại Đại Việt dưới triều Trần, cho thấy dòng chảy di dân người Hoa vào Đại Việt không chỉ dừng ở một cá nhân mà là một hiện tượng kéo dài qua nhiều thế hệ và nhiều đợt. Ngay hoàng tộc Trần, dù đã trải qua nhiều thế hệ định cư tại Đại Việt, vẫn giữ được vốn văn hóa và ngôn ngữ Hoa: năm 1282, khi tiếp sứ giả nhà Nguyên là Sài Thung, Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, cháu năm đời của Trần Kinh, đã đóng giả một tăng sĩ Trung Hoa để vào gặp và thuyết phục viên sứ giả vốn đang tỏ thái độ ngạo mạn, không chịu tiếp kiến triều thần Đại Việt.
Trần Kinh sinh ra Trần Hấp, Trần Hấp sinh ra Trần Lý. Trần Hấp chuyển gia đình về sinh sống tại làng Thái Đường, Long Hưng. Tại đây gia tộc gây dựng được sản nghiệp lớn, kẻ ở người làm lên đến vài trăm người. Đến đời Trần Lý và các anh em, gia tộc bỏ hẳn nghề chài lưới để chuyển sang quản lý điền trang, tuyển mộ người ở, từng bước hình thành một lực lượng kinh tế và nhân lực tư nhân đáng kể. Nhờ vậy họ Trần dần có địa vị, trở thành một trong những tầng lớp trên của xã hội Đại Việt cuối thời Lý.
Từ vị thế một gia tộc giàu có ở vùng ven biển, họ Trần bước vào chính trường Đại Việt bằng con đường hôn nhân với hoàng tộc nhà Lý, và thời điểm khởi đầu mối quan hệ này gắn liền với một biến cố chính trị cụ thể. Năm 1209, triều đình nhà Lý xảy ra biến loạn, vua Lý Cao Tông phải chạy lên Quy Hóa, còn Thái tử Lý Sảm, sau này là vua Lý Huệ Tông, chạy về Hải Ấp và được gia đình Trần Lý che chở, giúp đỡ. Trong hoàn cảnh đó, Thái tử Sảm kết duyên với Trần Thị Dung, con gái Trần Lý, đưa họ Trần vào vị trí ngoại thích ngay khi triều Lý đang suy yếu nhất. Từ vai trò ngoại thích, họ Trần từng bước nắm giữ các vị trí trọng yếu trong triều đình. Trần Thủ Độ, người đứng đầu gia tộc vào thời điểm quyết định, đã sắp đặt cuộc hôn nhân giữa Trần Cảnh, cháu nội Trần Lý, với Lý Chiêu Hoàng, nữ hoàng cuối cùng của nhà Lý. Năm 1225, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng, chính thức chấm dứt triều Lý và khai sinh triều Trần. Trần Thủ Độ chủ trương không tiêu diệt tàn dư nhà Lý mà phong tước cho họ, đồng thời xây dựng bộ máy quan lại mới trung thành với họ Trần, giúp quá trình chuyển giao quyền lực diễn ra êm thấm mà không gây biến loạn lớn.
Hướng nghiên cứu của GS. Liam Kelley đưa nguồn gốc di dân của dòng họ Trần trở thành đối tượng khảo cứu học thuật nghiêm túc, dựa trên chính các ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư và các nguồn sử liệu liên quan, đồng thời nằm trong một trào lưu sử học phương Tây rộng hơn về Việt Nam thời tiền cận đại, vốn nhìn nhận giới quý tộc Lý, Trần như những dòng họ có gốc gác hoặc quan hệ hôn nhân mật thiết với các nhóm di dân từ Hoa Nam, thay vì xem lịch sử Việt Nam giai đoạn này thuần túy là lịch sử bản địa tách biệt khỏi Trung Hoa. Hướng tiếp cận này khác với quan điểm sử học dân tộc chủ nghĩa truyền thống ở Việt Nam, vốn thường nhấn mạnh tính bản địa và sự đối kháng liên tục với phương Bắc, và vì vậy cho đến nay vẫn là một chủ đề gây tranh luận trong giới nghiên cứu.
ST
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét