Các binh sĩ thuộc Nhóm Đặc nhiệm “Alpha” của Ukraine cùng với một máy bay không người lái FPV trong Chiến tranh Nga-Ukraine năm 2023. Author: Lycksele-Nord, wiki commons Trong bầu không khí bất ổn hiện nay — chiến tranh ở Trung Đông giữa chính phủ của Tổng thống Donald Trump, Do Thái và Iran đã kéo các quốc gia vùng Vịnh vào vòng xoáy; Quốc hội Hoa Kỳ bất lực trước một cơ quan hành pháp ngày càng lộng hành; giá xăng dầu leo thang ảnh hưởng đến đời sống của không chỉ người Mỹ mà cả toàn cầu — Ukraine, một quốc gia đang tan nát dưới bom đạn Nga và phụ thuộc vào đồng minh Âu châu lẫn Hoa Kỳ về vũ khí, bỗng nhiên nổi lên như một “cứu tinh” bất ngờ của Trung Đông.
<!>
“Điện thoại tại các công ty quốc phòng Ukraine ‘reo vang không ngớt’ khi Trung Đông tìm kiếm sự hỗ trợ” — tít một bài báo trên tờ New York Times ngày 13 tháng 3, 2026.
Sáu ngày sau, cũng tờ báo ấy đưa tin: “Hơn 200 chuyên gia Ukraine đang có mặt tại Trung Đông để hỗ trợ chống máy bay không người lái, ông Zelensky cho biết. Tổng thống Volodymyr Zelensky xác nhận 11 quốc gia trong khu vực đã đề nghị Kyiv hỗ trợ — loại vũ khí mà Nga đã dùng để tấn công Ukraine suốt nhiều năm qua.”
Và ngày 29 tháng 3, trang france24.com loan tin: “Ukraine ký thỏa thuận quốc phòng 10 năm với Qatar, hướng tới mở rộng hợp tác tại vùng Vịnh. Kyiv đang tận dụng kinh nghiệm tác chiến thực tế để thiết lập các mối quan hệ đối tác mới trong bối cảnh căng thẳng khu vực ngày càng leo thang.”
Tôi đón nhận những tin ấy với một niềm phấn khởi nhẹ nhõm — như một làn gió mát giữa cơn nắng hạ cháy da.
Không thể không cảm thấy thế, khi suốt bốn năm qua, tin tức về Ukraine là thứ tôi theo dõi gần như mỗi ngày.
Bà chị tôi — người chẳng mấy khi quan tâm đến thời sự thế giới — khi nghe tin Ukraine bị Nga xâm lăng, đã đề nghị thêm vào những buổi đọc kinh qua Zoom cho người chồng vừa mất một bài hát bà thuộc từ thuở nhỏ, thời Việt Nam còn mịt mù khói lửa. Chỉ thay một chữ: chỗ nào có “Việt Nam”, bà đổi thành “Ukraine”. Mẹ ơi đoái thương xem nước Ukraine, trời u ám chiến tranh điêu tàn, Mẹ hãy giơ tay ban phúc bình an, đưa Ukraine qua phút nguy nan.
Hơn bốn năm trước, trước khi Nga đưa 200.000 quân cùng hàng nghìn xe tăng tràn vào Ukraine ngày 24 tháng 2, 2022 trong cái gọi là “Chiến dịch Quân sự Đặc biệt”, tôi chỉ biết về đất nước này qua vài sự kiện rời rạc.
Tôi nhớ vụ nổ lò phản ứng hạt nhân Chernobyl năm 1986 — và câu chuyện kỳ lạ về những cụ già lén lút trở về vùng cấm địa để sống những năm tháng cuối đời, bất chấp phóng xạ. Chính câu chuyện đó đã khiến tôi ngồi xuống viết bài “27 năm sau vụ lò nguyên tử Ukraine nổ kinh hoàng, một cộng đồng các cụ bà vẫn sống vui vẻ trong cấm địa Chernobyl.” Tôi cũng theo dõi đồ án xây đại vòm (superdome) ngăn phóng xạ rò rỉ qua bộ phim tài liệu “Building Chernobyl’s Mega Tomb” của NOVA.
Một lần, nghe chị bạn kể mới đi du lịch Ukraine về, tôi thầm nghĩ — một cách thật thiếu hiểu biết — sao lại chọn Ukraine, nơi đó có gì đặc biệt? Nhưng tôi không hỏi.
Tôi cũng đã xem bộ phim tài liệu “Winter on Fire: Ukraine’s Fight for Freedom” (Netflix, 2015), ghi lại 93 ngày sôi sục của phong trào Euromaidan (2013–2014) — khi người dân bình thường, từ sinh viên, linh mục, bác sĩ đến nghệ sĩ và công nhân, xuống đường phản đối chính phủ thân Nga từ bỏ con đường hội nhập châu Âu. Họ đã thành công — vị tổng thống thân Nga phải bỏ trốn sang Nga — nhưng từ đó là một chuỗi thử thách đau đớn khác đổ xuống 40 triệu con người khao khát tự do.
Cảm động, nhưng Ukraine vẫn chưa thực sự ngự trị trong tôi.
Cho đến khi đọc tin Nga kéo quân sang, và những gì xảy ra sau đó.
Chỉ trong một sớm một chiều, Ukraine chính thức “dọn vào” trong tâm tư tôi — từ khoảnh khắc đọc tin vị tổng thống của một đất nước đang bị xâm lược từ chối sơ tán với câu nói ngắn gọn mà dứt khoát: “Tôi cần đạn dược, không cần một chuyến đi.”
Tôi đã dừng lại. Lặng người. Rất lâu.
Một câu nói giản dị, chân thành, nhưng mang một sức nặng đạo đức hiếm thấy trong chính trị hiện đại — nơi lời nói thường được cân đo bằng lợi ích, còn hành động thì bị trì hoãn bởi tính toán. Lại càng ám ảnh hơn khi đặt bên cạnh cuộc tháo chạy hỗn loạn của quân đội Mỹ khỏi Afghanistan không lâu trước đó — sau hai thập niên tham chiến và một công cuộc kiến quốc bỏ dở. Và đối với tôi, và có lẽ với nhiều người Việt hải ngoại khác, ẩn sau cảnh hỗn loạn ấy là những hình ảnh không thể nào quên: cuộc di tản bi thương gần nửa thế kỷ trước, và những chuyến vượt biển đầy chết chóc kéo dài suốt cả thập niên sau đó.
Từ khoảnh khắc ấy, một mối quan tâm gần như riêng tư đã hình thành trong tôi đối với Ukraine. Không chỉ là sự quan tâm của một người đọc tin quốc tế, mà giống như cách ta dõi theo một người thân ở xa — không biết họ có ổn không, có trụ vững không, và rồi sẽ đi về đâu trong cơn bão lịch sử. Như thuở nào tôi từng khắc khoải theo dõi tin tức về người thân và bạn bè ở quê hương thứ nhất.
Tôi đã từng viết về hành trình đặc biệt này qua chân dung vị lãnh đạo của dân tộc: “Từ sàn quay đến chính trường, rồi chiến trường.” Đó không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà là hình ảnh thu nhỏ của cả một dân tộc buộc phải trưởng thành chóng vánh trước thử thách sinh tồn. Có những quốc gia phải mất hàng thế kỷ mới gây dựng được bản lĩnh chính trị và ý thức dân tộc. Ukraine dường như đã phải làm điều đó chỉ trong vài năm ngắn ngủi.
Từ trái qua phải: Zelensky (ở giữa) biểu diễn cùng nhóm Kvartal 95 vào năm 2018. Author: Vadim Chuprina; TT Zelensky tại tỉnh Kyiv sau khi Ukraine tái chiếm khu vực này, ngày 4 tháng 4, 2022; Zelenskyy tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc ở thành phố New York vào ngày 20 tháng 9 năm 2023.
Thời gian trôi qua, chiến tranh không còn là những bản tin gây kinh hoàng ban đầu. Nó trở thành một dòng chảy liên tục — đôi khi mệt mỏi, đôi khi mờ nhạt. Nhưng chính trong sự kéo dài ấy, người ta mới nhìn thấy rõ hơn bản chất của cuộc chiến: không chỉ là tranh chấp lãnh thổ, mà là thử thách đối với ý chí con người, đối với các liên minh, và đối với những giá trị nhân bản mà thế giới tự nhận là nền tảng của mình.
Có những lúc tôi lo lắng thật sự — đặc biệt khi những tín hiệu từ chính trường Mỹ gợi lên viễn cảnh xoay chiều: một sự mệt mỏi, hoặc tệ hơn, một phép tính lại lợi ích có thể khiến Ukraine bị bỏ rơi. Điều đó không chỉ đáng ngại về mặt chiến lược; nó còn gợi lên một lo âu sâu xa hơn: nếu một quốc gia đã được nâng đỡ như biểu tượng của tự do mà vẫn có thể bị buông bỏ, thì còn điều gì là chắc chắn trong các cam kết quốc tế?
Nhưng rồi lịch sử lại mở ra một diễn biến khác: châu Âu bắt đầu đứng dậy mạnh mẽ hơn. Không chỉ để hỗ trợ Ukraine, mà còn để nhìn lại chính mình. Suốt nhiều năm dài, an ninh dường như là thứ có sẵn, là điều có thể ủy thác cho người khác. Cuộc chiến đã phá vỡ ảo tưởng đó. Và trong sự thức tỉnh ấy, Ukraine không chỉ là người nhận viện trợ — mà còn là chất xúc tác khiến cả một lục địa thay đổi cách nghĩ về an ninh và trách nhiệm.
Điều khiến tôi bất ngờ nhất, và cũng mang lại một niềm phấn khởi lặng lẽ, là khi Ukraine bắt đầu xuất hiện không chỉ như một nạn nhân hay một chiến binh phòng thủ, mà như một nguồn kinh nghiệm thực chiến. Những bài học về đối phó với drone, về tổ chức chiến tranh trong điều kiện thiếu thốn, về khả năng thích nghi nhanh chóng — tất cả không còn bị giới hạn trong biên giới của họ. Và khi những kinh nghiệm ấy bắt đầu được tìm kiếm từ các khu vực khác, kể cả Trung Đông, tôi nhận ra một chuyển động tinh tế nhưng đáng kể: Ukraine đang dần bước ra khỏi vị thế hoàn toàn phụ thuộc.
Họ chưa trở thành cường quốc. Điều đó còn rất xa. Nhưng họ đã bắt đầu có thứ để trao đi, chứ không chỉ để nhận về. Và trong thế giới này, khả năng đóng góp — dù nhỏ — luôn là dấu hiệu của một chủ thể đang trưởng thành.
Dĩ nhiên, tôi cũng hiểu rằng giữa thực tế và kỳ vọng luôn có khoảng cách. Những câu chuyện về việc Ukraine “định hình an ninh toàn cầu” đôi khi bị thổi phồng. Nhưng ngay cả khi gạt bỏ những lớp phóng đại ấy đi, phần cốt lõi vẫn còn: một quốc gia từng đứng bên bờ vực đã không chỉ trụ vững, mà còn học cách tạo ra giá trị từ chính cuộc chiến của mình. Điều đó, với tôi, đã đủ để cảm thấy hy vọng.
Có lẽ điều khiến tôi gắn bó với câu chuyện Ukraine không chỉ nằm ở chính trị hay chiến lược. Nó nằm ở điều đơn giản hơn: khả năng của con người, và của cả một dân tộc, khi bị đẩy vào hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, vẫn có thể lựa chọn không đầu hàng. Không chỉ không đầu hàng kẻ thù, mà còn không đầu hàng sự hoài nghi, sự mệt mỏi, và cả sự hoài nghi của chính thế giới xung quanh.
Từ câu nói ngắn gọn bốn năm trước — “Tôi cần đạn dược, không cần một chuyến đi” — đến một hành trình dài vẫn chưa kết thúc, Ukraine đã trở thành, trong tâm trí tôi, không chỉ là một điểm nóng trên bản đồ. Nó là một câu hỏi mở: về lòng can đảm, về sự kiên định, và về việc liệu trong một thế giới đầy toan tính, vẫn còn chỗ cho những lựa chọn mang tính nguyên tắc hay không.
Và có lẽ, chính vì câu hỏi ấy vẫn chưa có lời đáp cuối cùng, mà tôi vẫn tiếp tục dõi theo — không chỉ như một người quan sát, mà như một người đang chờ đợi, và cầu nguyện mỗi đêm, xem liệu niềm tin ban đầu của mình có được chứng minh là đúng.
Sau bốn năm với bao tàn phá của quân xâm lược, Ukraine vẫn trụ. Vẫn không sờn lòng, dù mệt mỏi, dù đông giá không có sưởi ấm, dù mỗi ngày vẫn phải bới tìm người sống hay đã chết trong những đống gạch vụn từ ngôi nhà vừa bị pháo kích đêm trước.
Sự kiên quyết bảo vệ nền dân chủ của người dân Ukraine là một “mặc khải văn hóa” cho thế giới tự do — như nhà bình luận David Brooks của tờ New York Times đã viết trong bài “Tuần lễ đã thức tỉnh thế giới”, bốn năm trước, nhưng những lời ấy vẫn vang vọng đến hôm nay:
“Các biến cố ở Ukraine phơi bày một thảm kịch đạo đức và chính trị, nhưng với thế giới loài người, đó là một mặc khải văn hóa. Không có gì mới, nhưng là một lời nhắc nhở cho nhiều người trong chúng ta về điều chúng ta vẫn tin — và càng tin thêm, với nhiều quyết tâm hơn. Đây chính là tuần lễ của quyết tâm.”
“Dân tộc Ukraine chính là thầy dạy và là nguồn cảm hứng cho chúng ta. Họ là những người đàn ông, đàn bà bình thường xếp hàng nhận vũ khí để bảo vệ quê hương. Họ là người phụ nữ nói với người lính xâm lăng Nga hãy bỏ vào túi nắm hạt hoa hướng dương — quốc hoa của Ukraine, biểu tượng của đoàn kết. Họ là hàng ngàn người Ukraine đang sống yên ổn ở nước ngoài đã kéo nhau về nước, bất chấp nguy hiểm tính mạng, để bảo vệ dân tộc và nếp sống của mình.”
“Chúng ta mắc nợ họ. Họ đã nhắc nhở chúng ta thế nào là niềm tin vào dân chủ, vào trật tự thế giới và danh dự quốc gia — và bảo ta hãy can trường đứng lên bảo vệ những thứ đó.”
Và ngày hôm nay, trong lúc đang hiệu đính lại bài viết này, tôi đọc được một bài mang tựa đề “To Dress Is To Live” (Chưng Diện tức là Sống), và phải dừng lại, lặng người suy nghĩ.
Bài viết của Alyona Synenko, một cư dân thành phố cảng Odesa bên bờ Hắc Hải — nơi thường xuyên hứng chịu bom đạn Nga — kể về một nhóm các cụ ông, cụ bà mỗi khi ra đường, dù chỉ là dắt chó đi dạo, cũng ăn mặc chỉnh tề, trang sức đầy đủ, như thể đang đi dự dạ hội.
Họ thuộc thế hệ bắt đầu cuộc đời trong hoặc ngay sau Thế chiến II — và giờ đây đang sống những năm tháng xế chiều giữa lòng cuộc xung đột lớn nhất mà châu Âu chứng kiến kể từ đó. Tác giả viết rằng chỉ cần vỏn vẹn một đời người để lãng quên một thảm họa, rồi lại bước vào một thảm họa khác — và điều ấy đang lung lay niềm hy vọng của cô về một tương lai tốt đẹp hơn.
Nhưng chính những cụ ông, cụ bà ấy lại là người giúp thế hệ trẻ hơn giữ vững niềm tin.
“Đôi khi tôi nghĩ cần phải có hai trái tim mới có thể sống sót qua thời buổi này — bởi một trái tim con người thôi thì có thể sẽ nổ tung mất,” ông Anatoliy Paduka, 74 tuổi, người mỗi ngày vẫn ăn mặc chỉnh tề dắt chó đi dạo, nói với tác giả.
Các cụ ông cụ bà cư dân thành phố ven biển Odesa của Ukraine, nơi thường xuyên bị bom đạn của Nga, mỗi khi ra đường, dù là dắt chó đi dạo, cũng trang phục tề chỉnh, chưng diện với trang sức hẳn hoi, như thể đi dự dạ hội, và như một thách thức với nghịch cảnh. (Ảnh Olga Engibarova/NY Times)
“Họ đang chế giễu sự tuyệt vọng của chính chúng ta, và thách thức cuộc đời hãy cứ tung ra bất cứ thứ gì khác mà nó còn có thể ném về phía họ,” Synenko viết. “Chừng nào bạn vẫn còn giữ được vẻ ngoài thật bảnh bao, thì chừng đó bạn vẫn chưa hề lùi bước.”
Trùng Dương
2026/03
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét