Mạng xã hội thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin. Chuyện này thì ai cũng thấy rồi. Nhưng ít ai để ý một điều: nó không chỉ thay đổi cách ta biết, mà còn thay đổi cách ta tin. Và đó mới là chỗ nguy hiểm. Ngày xưa, muốn có tiếng nói trên truyền thông, anh phải có bằng cấp, phải qua ban biên tập, phải được đài truyền hình duyệt. Giờ thì khác. Một tài khoản ẩn danh, không ai biết mặt biết tên, cũng có thể có hàng triệu người theo dõi. Facebook, TikTok, X đã "dân chủ hóa" khả năng gây ảnh hưởng, nghe thì có vẻ tích cực, kiểu ai cũng được nói. Nhưng mặt trái là tiếng nói thiếu chuyên môn, thậm chí cực đoan, lại có sức nặng ngang hoặc hơn cả những nguồn tin chính thống.
<!>
Từng có nghiên cứu của MIT năm 2018, phân tích hàng triệu tin lan truyền trên Twitter, phát hiện tin giả lan nhanh hơn tin thật khoảng sáu lần. Sáu lần. Không phải vì người ta thích nói dối, mà vì tin giả thường mới lạ, gây sốc hơn và cái mới lạ đó chính là thứ thuật toán thích.
Nói đến thuật toán, đây mới là trái tim của vấn đề. Facebook, YouTube, TikTok đều được thiết kế với một mục tiêu duy nhất: giữ chân người dùng càng lâu càng tốt. Muốn vậy, chúng ưu tiên nội dung gây tương tác cao.
Mà cái gì gây tương tác cao? Sợ hãi, phẫn nộ, tranh cãi. Bình tĩnh, ôn hòa thì chẳng ai buồn bấm vào. YouTube được coi là "cỗ máy cực đoan hóa vĩ đại nhất thế kỷ 21" vì thuật toán gợi ý video luôn có xu hướng đẩy người xem đi xa hơn, cực đoan hơn một chút so với video họ vừa xem. Cứ thế, từng bước nhỏ, không ai nhận ra mình đang bị kéo đi đâu.
Rồi có chuyện lướt liên tục, nó tạo ra cái mà người ta gọi là xung năng nhận thức. Não bộ, khi bị dồn dập thông tin, không còn đủ sức để dừng lại suy nghĩ phê phán nữa. Nó chỉ phản xạ. Và phản xạ đó thường thiên về tin vào tiêu đề giật gân, hơn là bỏ công đi kiểm chứng.
Từ đó dẫn tới bong bóng lọc. Đó là cách thuật toán chỉ cho ta xem cái ta thích, dần dà biến thế giới quan của ta thành một căn phòng chỉ toàn gương soi lại chính mình.
Tệ hơn bong bóng lọc là phòng dội âm. Ở đó, tiếng nói khác biệt không chỉ bị lờ đi, mà bị chủ động bôi nhọ. Nó được gọi là "phân cực nhóm" khi người ta chỉ nói chuyện với người giống mình, quan điểm không chỉ được củng cố mà còn bị đẩy lên cực đoan hơn theo thời gian.
Và cái đáng sợ nhất: khi sự thật xuất hiện, nó bị coi là âm mưu của "phe địch". Người trong đó đã được tiêm chủng tâm lý sẵn rồi.
Có một hiệu ứng tâm lý học được người ta phát hiện ra: cứ lặp lại một câu đủ nhiều lần, người ta sẽ tin nó là thật dù ban đầu họ biết rõ nó sai. Gọi là hiệu ứng sự thật ảo giác. Không cần thuyết phục ai tin hẳn, chỉ cần khiến người ta hoang mang, không còn phân biệt được đâu là thật.
Rồi còn chuyện bot, nhà máy troll tạo cảm giác đồng thuận giả. Nhưng nguy hiểm hơn bot, lại chính là con người thường, những người chia sẻ tin giả không phải vì ác ý, mà vì tin đó chạm đúng cảm xúc, đúng bản sắc nhóm của họ. Tin từ bạn bè, người thân luôn đáng tin hơn tin từ người lạ, dù nội dung y hệt nhau.
Cuối cùng, khi tiếp xúc lâu dài với những vòng lặp này, khả năng tư duy phân tích bị bào mòn dần. Niềm tin không còn dựa trên bằng chứng nữa, mà trở thành biểu tượng của lòng trung thành. Lúc này, trí thông minh không được dùng để tìm sự thật, mà để bảo vệ niềm tin đã có sẵn, bằng mọi giá.
Tóm lại, cái "ngu dốt" ngày xưa vốn chỉ là chuyện thiếu hiểu biết cá nhân, giờ được trang bị công cụ kỹ thuật cực kỳ tinh vi như thuật toán, bot, hiệu ứng tâm lý để biến thành một thế lực có sức tàn phá thật sự, ngoài đời thực.
Hung Ngo
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét