Nhìn Ra Bốn Phương : Hiểu biết thêm với GS Huỳnh Chiếu Đẳng

Kính thưa quí bạn

Hôm nay xin đến bàn cà phê ảo cùng các bạn với vài chuyện đời thường:

1. Bản tóm tắt các thuật ngữ về AI ("Trí Tuệ Nhân Tạo") và danh sách các nhân vật lớn trong làn sóng AI hiện nay

2. Các nhà khoa học nói: Mặt Trời đang có những điệu bộ rất kỳ cục và lạ lùng

3. Làm Sao Nhận Biết Hình Ảnh Và Phim Ảnh Giả Mạo Bằng Điện Toán (AI)?

4. Góc đố vui và lời giải.

HCD 2-Jun-2026

------☼------

Chữ nhỏ khó đọc các bạn giữ key Ctrl cùng lúc lăn bánh xe trên mouse để zoom cho chữ và hình to ra.

<!>

Nguồn tin và chi tiết: A survival guide to the words behind the AI boom

HCD: Máy tóm tắt nội dung bài báo (có thể còn sót những “tiếng mới” khó hiểu khó nghe)

Dưới đây là bản tóm tắt các thuật ngữ và nhân vật lớn trong làn sóng "Trí Tuệ Nhân Tạo" (thường gọi tắt là AI) đang làm mưa làm gió trên thế giới.

Để bạn dễ theo dõi, tôi xin dùng lối trò chuyện và từ ngữ quen thuộc của người dân miền Nam trước năm 1975, hoàn toàn không dùng các danh từ mới sau này.

PHẦN 1: BẢN GIẢI NGHĨA CÁC TỪ NGỮ VỀ "TRÍ TUỆ NHÂN TẠO"Agentic (Trí tuệ tự quyết): Thứ máy móc biết tự tính toán, tự đưa ra quyết định ngày đêm mà không cần con người phải nhúng tay vào chỉ bảo từng chút một.

AGI (Trí tuệ toàn năng): Cái đích mà các nhà khoa học muốn nhắm tới — chế ra một bộ óc điện tử có ý thức và biết suy nghĩ sâu xa y hệt như một người khôn ngoan.

Alignment (Sự điều chỉnh cho hợp đạo lý): Việc nghiên cứu để bảo đảm các quyết định của máy tính luôn phù hợp với đạo đức, ước muốn và giá trị của loài người, tránh việc máy làm bậy.

Bias (Thành kiến): Máy tính học từ dữ liệu do con người nạp vào. Nếu con người có lòng thiên vị hay thành kiến gì, máy tính cũng sẽ nhiễm y hệt vậy, làm cho kết quả tính toán bị sai lệch.

Capability overhang (Khoảng cách tài năng): Từ dùng để chỉ khoảng cách giữa "sức học" thực sự của máy (vốn rất cao) và những việc mà người ta áp dụng được vào đời sống thực tế (vòn còn hạn chế).

Compute (Sức mạnh điện toán): Nói phao là "tiền vốn" về máy móc, gồm các dàn bóng đèn điện tử, bộ nhớ vi mạch và hệ thống điện toán đám mây để nuôi bộ óc nhân tạo làm việc. Do hao tốn quá nhiều, nhiều hãng đang phải tính chuyện tăng tiền dịch vụ.

Context window (Sức nhớ): Cái kho trí nhớ ngắn hạn của máy tính khi đang trò chuyện với người ta. Sức nhớ càng lớn thì máy càng ít nói bậy, nói bạ và có thể bàn chuyện lâu dài, sâu sắc hơn.

Data centers (Trung tâm điện toán): Những nhà kho khổng lồ chứa hàng trăm ngàn con chíp điện tử tối tân. Bản chất của máy tính loại mới này là cần không gian rộng lớn và ngốn một lượng điện kinh thiên động địa thì mới thông minh được.

Deepfake (Hình ảnh/Giọng nói giả mạo): Trò xảo thuật dùng máy tính tạo ra hình ảnh, phim ảnh hoặc giọng nói giống hệt người thật để lừa gạt, tống tiền hoặc làm chuyện phong hóa đồi bại.

Distillation (Sự sao chép tinh giản): Cách người ta rút lấy "tinh hoa" và cách suy luận từ một bộ óc điện tử lớn để nạp vào một bộ óc nhỏ hơn nhằm đỡ tốn kém. Các hãng bên Mỹ đang tố cáo các đối thủ bên Trung Hoa dùng trò này để ăn cắp nghề.

Doomer (Người lo xa): Tiếng lóng để chế giễu những ai hay lo hờ, sợ rằng một ngày nào đó máy móc sẽ phản chủ, quay lại hại loài người, hoặc nghi ngờ máy tính không tài nào thông minh như người được.

Effective altruists (Nhóm bác ái thực tế): Một phong trào xã hội tin rằng mọi mạng người đều quý như nhau. Họ muốn dùng máy tính để giải quyết các tai ương của nhân loại như nghèo đói hay biến đổi thời tiết.

Frontier models (Những bộ óc điện tử dẫn đầu): Tiêu chuẩn để chỉ những kiểu máy tính thông minh nhất, tân tiến nhất ở thời điểm hiện tại, có thể làm được đủ thứ việc phức tạp.

Hallucinations (Chứng nói sảng/Nói xạo): Hiện tượng máy tính điện tử dù không biết câu trả lời đúng nhưng vẫn tự bịa ra thông tin sai sự thật rồi nói như đúng rồi, gieo rắc sự lầm lẫn cho người xài.

Large language model - LLM (Hệ thống ngôn ngữ quy mô): Một chương trình điện toán rất phức tạp, được "đọc" vô số tài liệu trên mạng để học cách hành văn và trò chuyện y hệt người phàm. Ví dụ như các chương trình ChatGPT, Claude hay Gemini.

Multimodal (Đa phương thức): Khả năng hiểu được một lúc cả chữ viết, hình ảnh lẫn âm thanh. Như cái máy ChatGPT bây giờ, bạn vừa có thể viết chữ, vừa nói chuyện bằng giọng nói, vừa thảy hình cho nó coi được.

Open-source (Nguồn mở tự do): Kiểu chương trình máy tính công khai, ai ai cũng có quyền vào xem, xài thử và sửa đổi mà không cần xin phép hay trả tiền bản

quyền.

Prompt engineering (Nghệ thuật đặt câu hỏi): Việc khéo léo dùng câu chữ để "mớm lời" cho máy tính, giúp nó hiểu đúng ý và cho ra câu trả lời vừa lòng mình nhất.

Singularity (Điểm vượt ngưỡng): Một ngày giả định trong tương lai khi máy tính thông minh vượt bậc, qua mặt cả bộ óc của loài người rồi tự làm chủ thế giới như trong phim khoa học giả tưởng.

Slop (Rác điện tử): Từ ngữ chê bai những tranh ảnh, bài viết chất lượng kém do máy tính tự chế ra rồi tràn lan trên mạng.

Transformer (Bộ chuyển đổi): Kiến trúc cốt lõi của các máy tính thế hệ mới. Điểm hay của nó là có thể đọc và hiểu một lượng tài liệu khổng lồ cùng một lúc, thay vì đọc từng câu từng chữ như máy đời cũ, giúp tiết kiệm thời gian học hỏi gấp muôn phần.

Universal basic income (Trợ cấp toàn dân): Ý tưởng chính phủ sẽ phát tiền đều đặn cho mọi người dân để sinh sống, đề phòng trường hợp máy tính điện tử cướp mất công ăn việc làm, gây ra nạn thất nghiệp diện rộng.

Vibe coding (Lập trình theo cảm hứng): Cách gọi việc một người không rành viết giao kèo hay mã máy tính, nhưng chỉ cần ngồi nói bâng quơ ý muốn của mình, máy tính sẽ tự động viết ra toàn bộ chương trình từ đầu đến đuôi.

World models (Mô hình hiểu thấu thế giới): Loại máy tính không chỉ giỏi chữ nghĩa mà còn hiểu được các quy luật vật lý ngoài đời thực (như rớt đồ thì bể, đụng nhau thì đau). Cái này rất cần cho xe tự lái và người máy (robot) sau này.

PHẦN 2: CÁC NHÂN VẬT KHÉT TIẾNG TRONG LÀNG MÁY TÍNH HIỆN NAY

Để tiện cho bạn hình dung bộ sậu đang nắm vận mệnh ngành này, dưới đây là những ông chủ và khoa học gia lớn nhất:

Nhân vật

Vai trò & Sự nghiệp

Sam Altman

Giám đốc hãng OpenAI (nơi chế ra ChatGPT). Ông này từng bị ban quản trị đuổi việc hồi năm 2023 nhưng mấy ngày sau đã lật ngược thế cờ, trở lại làm tổng giám đốc và trở thành gương mặt tiếng tăm nhất Thung lũng Silicon.

Dario Amodei

Tổng giám đốc hãng Anthropic (đối thủ truyền kiếp của OpenAI, nơi làm ra chương trình Claude rất giỏi viết mã máy tính). Ông liên tục nhắc nhở các chính phủ phải dè chừng nạn thất nghiệp do máy tính gây ra.

Jensen Huang (Huang Renxun)

Ông chủ hãng Nvidia — nơi đúc ra những con chíp điện tử mà bất cứ hãng máy tính nào cũng phải lạy lục mua cho bằng được. Hãng của ông vừa trở thành công ty có giá trị lớn nhất thế giới (hơn 5.000 tỷ Mỹ kim).

Yann LeCun

Khoa học gia trưởng về máy tính của hãng Meta (chủ Facebook). Ông được tôn là một trong những "Cha đỡ đầu của AI", nhưng tính tình ngay thẳng, hay hoài nghi và chê bai các hướng đi của các đối thủ.

Elon Musk

Ông chủ hãng xe Tesla và tàu vũ trụ SpaceX. Ông lập ra hãng xAI vào năm 2023 vì cơm không lành canh không ngọt với Sam Altman. Hãng xAI này sắp sửa lên sàn chứng khoán với quy mô thuộc hàng lịch sử.

Satya Nadella

Tổng giám đốc đại hãng Microsoft. Ông đứng sau giật dây và bỏ tiền tài trợ cho OpenAI, đồng thời đưa các bộ óc nhân tạo vào công cụ tìm kiếm Bing và các chương trình văn phòng Copilot của hãng mình.

Sundar Pichai

Tổng giám đốc đại hãng Google. Từng bị chê là chậm chân sau khi ChatGPT ra đời, nhưng đến nay ông đã giúp Google bắt kịp thời đại với dòng máy tính Gemini tối tân.

Mark Zuckerberg

Ông chủ tối cao của Facebook (Meta). Ông này không tiếc tiền của, đổ hàng tỷ Mỹ kim để mua chíp Nvidia về nuôi các bộ óc điện tử riêng, rồi đem tặng không cho công chúng xài tự do nhằm lấy tiếng.

Hy vọng bản tóm tắt theo phong cách hoài niệm này giúp bạn hiểu tường tận câu chuyện máy tính thời nay mà không bị nhức đầu vì những từ ngữ xa lạ!

-----===<oOo>===-----

Nguồn tin và chi tiết: The sun is showing 'mysterious behaviour' scientists say

HCD: Máy tóm tắt nội dung bài báo (có thể còn sót những “tiếng mới” khó hiểu khó nghe)

Thưa bạn, dưới đây là bản tóm tắt bản tin về tình hình Mặt Trời bằng lối trò chuyện và từ ngữ quen thuộc của người dân miền Nam trước năm 1975.

1. Điệu bộ lạ lùng của Mặt Trời

Mấy nhà bác học vừa cho hay là Mặt Trời đang có những điệu bộ rất kỳ cục và lạ lùng, ngoài mức tưởng tượng của người ta sau khi họ dùng máy móc để "nghe" nhịp đập bên trong lòng của nó.

Một cuộc nghiên cứu mới đây chỉ ra rằng trong suốt 40 năm qua, cái nhịp điệu kín đáo bên trong lòng Mặt Trời đã bị thay đổi. Chính cái nhịp điệu này là căn nguyên sinh ra các thứ thời tiết trên không trung, có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của muôn loài dưới trần gian. Vì vậy, các nhà chuyên môn đang phải ráo riết tìm hiểu xem có chuyện gì đang xảy ra cho ngôi sao hộ mệnh của chúng ta.

2. Chu kỳ cũ và những sự thay đổi mới

Từ hồi nào tới giờ, ai cũng biết Mặt Trời cứ đúng 11 năm là thay đổi một lần, từ lúc đứng yên bình tới lúc hoạt động mạnh mẽ.Trong những năm hoạt động mạnh, Mặt Trời hay phun ra những luồng lửa dữ dội và những luồng hạt li ti vào không gian, dễ tạo thành những trận bão Mặt Trời vô cùng nguy hiểm cho quả đất.

Tuy nhiên, lần này các nhà bác học đi sâu vào việc nghe ngóng những làn sóng âm thanh nhỏ nhít vang lên từ trong lòng Mặt Trời để dò xét tình hình.

Họ nhận thấy Mặt Trời dường như đang chuyển sang một kiểu hành động hoàn toàn khác lạ. Ngoài cái nhịp điệu 11 năm như thường lệ, cấu trúc bên trong của nó đang có những sự biến chuyển lâu dài, làm thay đổi hẳn cách vận hành bấy lâu nay.

3. Từ trường bị dồn nén

Cuộc dò xét cho thấy các hoạt động từ trường của Mặt Trời đang bị đẩy lên một tầng sát ngay dưới bề mặt mà người ta nhìn thấy được, và cái tầng này càng lúc càng bị thu hẹp, trở nên nông hơn trước.

Lời của Giáo sư Bill Chaplin (Đại học Birmingham):

"Mặt Trời có một cái nhịp sống riêng, lúc trồi lúc sụt để tạo ra thời tiết trên không trung. Nhưng những cách đo đạc trên bề mặt hồi trước tới giờ không cho ta thấy hết chân tướng sự thật — đó là Mặt Trời dường như đang chuyển sang một lối hành động khác kéo dài cả mấy mươi năm. Nhờ có những năm tháng kiên trì theo dõi, chúng tôi mới tìm ra bằng chứng cho thấy hoạt động từ trường càng lúc càng bị bó chặt gần sát bề mặt sau mỗi chu kỳ."

4. Cần phải nghiên cứu thêm

Một bà giáo sư khác tên là Sarbani Basu ở Đại học Yale cũng đồng tình rằng mối liên hệ giữa những làn sóng chấn động bên trong và những hoạt động ngoài bề mặt Mặt Trời đã khác xưa nhiều lắm qua mấy chu kỳ vừa rồi. Sự tình này không đơn giản là do từ trường bị yếu đi, mà nó cho thấy có một sự sắp đặt, tổ chức lại hoàn toàn trong cách tích trữ các hoạt động từ trường ở dưới bề mặt Mặt Trời.

Bởi vậy, các nhà khoa học khắp nơi đang kêu gọi phải bỏ thêm nhiều công sức để đào sâu nghiên cứu, ngõ hầu hiểu cho thấu cái chu kỳ hiện tại cũng như những biến đổi ngầm bên trong đang làm thay đổi bộ mặt của Mặt Trời.

-----===<oOo>===-----

Nguồn tin và chi tiết: https://www.rd.com/article/how-to-tell-if-a-video-is-ai-generated/?utm_source=flipboard&utm_content=ReadersDigest/magazine/Shopping

HCD: Máy tóm tắt nội dung bài báo (có thể còn sót những “tiếng mới” khó hiểu khó nghe)

Dưới đây là bản tóm tắt bài báo bằng tiếng Việt, dùng từ ngữ quen thuộc của người miền Nam trước năm 1975

Làm Sao Nhận Biết Hình Ảnh Và Phim Ảnh Giả Mạo Bằng Điện Toán (AI)?

Dạo gần đây, trên mạng lưới điện toán toàn cầu (internet), người ta truyền tay nhau rất nhiều hình ảnh và phim ảnh (video) do máy móc tự tạo ra bằng Trí Tuệ Nhân Tạo (gọi tắt là AI). Ba năm trước, loại phim ảnh này nhìn rất thô sơ và dễ lộ tẩy, nhưng nay chúng đã tinh vi đến mức như thật, khiến nhiều người nhẹ dạ bị lừa gạt, dẫn đến việc tin tức thật giả lẫn lộn.

Tuy nhiên, máy móc dầu khôn khéo đến mấy vẫn lộ ra những sơ hở. Qua ý kiến của các chuyên gia toán học và điện toán tại Hoa Kỳ, chúng ta có thể nhận biết ảnh giả, phim giả qua các dấu hiệu sau đây:

1. Cách nhận biết phim ảnh (video) giả:Các vật chuyển động bị biến dạng hoặc biến mất: Máy điện toán rất dở trong việc giữ các chi tiết nhỏ đứng yên trong thời gian dài. Nếu chú ý kỹ, anh/chị sẽ thấy các con vật hoặc người trong phim tự nhiên bị mất tay chân, mặt mũi bỗng nhòe đi, hoặc biến mất một cách kỳ lạ khi có người khác đi ngang qua.

Hình ảnh mờ căm hoặc bể hạt: Để che giấu các lỗi vụng về của máy móc, kẻ gian thường làm cho đoạn phim bị mờ đi và nói dối là "quay bằng vi kính phòng trộm" (camera an ninh). Thời nay ai cũng có máy chụp hình mờ-đen (smartphone) sắc nét trong túi, không có lý do gì phim lại mờ như vậy. Chữ nghĩa hay đồng hồ hiện trong phim giả cũng thường bị sai phông chữ hoặc nhảy số tầm bậy.

Hình ảnh thì đẹp mà âm thanh lại dở: Giọng nói trong phim giả thường có tiếng vang kỳ lạ, nói quá nhanh hoặc giọng điệu như đang quảng cáo rao hàng, thiếu cảm xúc tự nhiên của con người.

Đoạn phim cố tình chọc giận người xem: Kẻ xấu thường tạo phim giả về các ông chính trị gia phát ngôn bừa bãi hoặc cảnh trẻ em khóc lóc thảm thương để đánh vào lòng trắc ẩn, khiến người ta tức giận rồi bấm chia sẻ (share) mà không suy nghĩ.

2. Cách nhận biết hình chụp giả:Người nhìn đẹp một cách quá đáng: Những tấm hình do máy điện toán tạo ra thường cho ra những cô cậu có làn da láng mịn như thoa phấn, không có một cái mụn hay lỗ chân lông nào, tóc tai chải chuốt láng mượt và ánh sáng rọi vào như trong nhà hát. Nhìn rất giả tạo.

Cảnh nền mờ mịt và vô lý: Phần ngoại cảnh phía sau thường bị làm mờ đến mức nhân tạo. Nếu nhìn kỹ vào bàn ghế, nhà bếp hay cửa sổ phía sau, anh/chị sẽ thấy các tay nắm cửa nằm sai chỗ, bậc thềm méo mó hoặc khuôn mặt những người đi đường phía sau chỉ là những vệt màu loang lổ.

3. Trò lừa gạt bằng "Deepfake" (Thay hình đổi dạng):

Đây là một kiểu gian lận rất nguy hiểm. Kẻ xấu lấy một đoạn phim có thật, nhưng dùng máy điện toán để cắt ráp, thay khuôn mặt của người trong phim bằng khuôn mặt của một người khác (như nghệ sĩ trứ danh hoặc các em học sinh) để bôi nhọ hoặc làm những cuốn phim đồi trụy giả mạo.Cách coi: Hãy nhìn kỹ vùng da quanh mặt và cổ, nếu thấy các hạt hình ảnh bị giật, chớp tắt liên tục hoặc khi họ quay mặt đi mà khuôn mặt giả không theo kịp, đó chính là đồ giả.

Lời khuyên:

Trước khi tin hoặc gửi cho bạn bè xem một tấm hình hay đoạn phim nào trên các trang mạng xã hội (như Facebook), chúng ta nên chậm lại vài phút để suy xét. Nếu thấy một kỹ mục (tài khoản) mới tinh mà ngày đêm đều đăng tin giật gân, hoặc chỉ đăng đi đăng lại một kiểu phim ảnh giống nhau, thì đó chắc chắn là do máy móc tự động làm ra để gạt gẫm kiếm tiền hoặc gây rối lòng dân.

-----===<oOo>===-----