Trong những năm gần đây, chúng ta đã được nghe ít nhiều về Đảng Dân Chủ Xã Hội tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên đây không phải là một đảng phái chính trị (Political Party), mà chỉ là một khuynh hướng chính trị (political leaning) hoạt động trong phạm vi đảng Dân Chủ mà thôi.Hiến Pháp Hoa Kỳ, không ngăn cản người dân theo khuynh hướng cộng sản, hay xã hội chủ nghĩa, vì đó là Quyền Tự Do Ngôn Luận và Tự Do Tư Tưởng. Thế nhưng Đạo luật Kiểm soát Cộng sản (The Communist Control Act of 1954), được ban hành bởi Tổng thống Dwight Eisenhower, vẫn được chính phủ áp dụng để cấm các hành động đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia hoặc liên quan đến âm mưu lật đổ chính phủ bằng bạo lực.
<!>
Chủ nghĩa Dân chủ Xã hội tại Hoa Kỳ (Democratic Socialist of America - DSA - từ đây sẽ được viết tắt là DCXH) có một lịch sử lâu dài và phức tạp, khác biệt đáng kể so với các phong trào tương tự ở châu Âu. Thay vì là một phong trào đồng nhất, mang tính cách đại chúng, chủ nghĩa DCXH tại Mỹ là một bức tranh ghép mảnh (jigsaw puzzle) từ các cuộc thử nghiệm cộng đồng không tưởng, các công đoàn lao động mạnh mẽ, những đợt sóng trào cử tri và cả những bước chuyển dịch tư tưởng.
Với sự trợ giúp của Google Gemini và ChatGPT, chúng tôi xin đưa ra một cái nhìn tổng quát về tiến trình phát triển của chủ nghĩa DCXH tại Mỹ, từ những cội rễ ban đầu cho đến sự trỗi dậy trong thời kỳ hiện đại.
Chủ nghĩa DCXH là gì?
Chủ nghĩa DCXH là một triết lý chính trị và kinh tế cho rằng của cải, các ngành công nghiệp quan trọng hoặc những dịch vụ thiết yếu nên thuộc quyền sở hữu hay được điều hành bởi xã hội hoặc nhà nước nhằm phục vụ lợi ích chung, thay vì hoàn toàn nằm trong tay các cá nhân hay doanh nghiệp tư nhân, theo chế độ tư bản ngày nay. Chủ nghĩa DCXH có nhiều hình thức khác nhau, từ xã hội dân chủ đến cộng sản cách mạng.
1. Cội rễ ban đầu và các cộng đồng Không tưởng (Thế kỷ 19)
Trước khi trở thành một phong trào chính trị chính thức, chủ nghĩa DCXH tại Mỹ tồn tại chủ yếu dưới hình thức các cộng đồng cố ý được xây dựng theo khuynh hướng không tưởng ("Utopian" communities experimenting with cooperative lifestyles)
Các thử nghiệm Không tưởng: Vào đầu và giữa những năm 1800, các nhà tư tưởng như Robert Owen (nhà công nghiệp người xứ Wales) và Charles Fourier (người Pháp) đã truyền cảm hứng thành lập các cộng đồng như New Harmony ở tiểu bang Indiana và Brook Farm ở tiểu bang Massachusetts. Đây là những xã hội hợp tác nhằm chia sẻ lao động và của cải, mặc dù hầu hết đều tan rã sau vài năm do bất đồng nội bộ và khó khăn tài chính.
Ảnh hưởng từ người nhập cư: Sau các cuộc cách mạng năm 1848 tại châu Âu, một làn sóng người nhập cư Đức đã mang các tư tưởng xã hội chủ nghĩa theo học thuyết Marx đến nước Mỹ, ảnh hưởng sâu sắc đến các tổ chức lao động sơ khởi tại đây.
Công đoàn lao động đòi tăng lương và giảm giờ làm.
Các đảng xã hội chủ nghĩa cổ vũ quyền lợi của giai cấp công nhân.
Một nhân vật tiêu biểu là Eugene V. Debs, người từng lãnh đạo Đảng Xã hội Mỹ và nhiều lần tranh cử tổng thống vào đầu thế kỷ 20.
2. Thời hoàng kim của Chủ nghĩa DCXH Mỹ (1900–1920)
Giai đoạn chuyển giao sang thế kỷ 20 đánh dấu đỉnh cao về quyền lực bầu cử và sự hiện diện rộng rãi của chủ nghĩa xã hội trong đời sống chính trị Mỹ, được thúc đẩy bởi sự bất mãn sâu sắc của người dân trước tình trạng bất bình đẳng giàu nghèo nghiêm trọng trong "Thời đại Mạ vàng" (Gilded Age, khoảng 1870 đến 1900).
Đảng Xã hội Mỹ (Socialist Party of America - SPA): Được thành lập vào năm 1901, SPA đã hợp nhất nhiều phe phái khác nhau dưới ngọn cờ chủ nghĩa xã hội dân chủ.
Eugene V. Debs: Là một nhà lãnh đạo danh tiếng của công đoàn (Labor Union - nghiệp đoàn công nhân), Debs đã năm lần ra tranh cử Tổng thống Hoa Kỳ. Lần tranh cử nổi tiếng nhất của ông là vào năm 1912, khi ông giành được 6% số phiếu phổ thông (gần một triệu phiếu bầu). Đáng chú ý, trong lần tranh cử cuối cùng vào năm 1920, ông đã thực hiện chiến dịch vận động tranh cử ngay trong phòng giam của nhà tù liên bang, sau khi bị cầm tù vì lên tiếng phản đối việc Mỹ tham gia Chiến tranh Thế giới thứ nhất.
Thành công ở cấp địa phương: Chủ nghĩa xã hội thời kỳ này không chỉ dừng lại ở những lá phiếu phản kháng mang tầm quốc gia. Người dân Mỹ đã bầu ra hơn 700 thị trưởng, nghị sĩ và nhân viên cao cấp địa phương là người thuộc khuynh hướng xã hội chủ nghĩa. Thành phố Milwaukee thuộc tiểu bang Wisconsin trở nên nổi tiếng với nhóm "Sewer Socialists" (những nhà xã hội chủ nghĩa thực tế) — các thị trưởng xã hội chủ nghĩa đã giành được nhiều lời khen ngợi nhờ việc bài trừ tham nhũng, xây dựng công viên công cộng và cải thiện hệ thống vệ sinh thành phố.
3. Các cao trào "Nỗi sợ Cộng sản - Red Scare" và Sự suy thoái (1920s–1950s)
Sự kết hợp giữa các biện pháp trấn áp của chính phủ, sự rạn nứt nội bộ và những thay đổi trong cục diện chính trị toàn cầu đã làm suy yếu nghiêm trọng phong trào DCXH này.
Nỗi sợ Cộng sản lần thứ nhất (1919–1920): Xuất phát từ cuộc Cách mạng Tháng Mười của Nga và làn sóng đình công của công nhân trong nước, chính phủ Mỹ đã tiến hành các cuộc càn quét Palmer (Palmer Raids), bắt giữ và trục xuất hàng trăm người thuộc phái cánh tả cực đoan, đồng thời đình bản các ấn phẩm xã hội chủ nghĩa.
Sự hấp thụ của Chính sách Mới (New Deal): Vào những năm 1930, Tổng thống Franklin D. Roosevelt đã giới thiệu Chính sách Mới nhằm chống lại cuộc Đại Khủng hoảng. Bằng cách khai triển các công trình công cộng quy mô lớn, hệ thống an sinh xã hội và các điều luật bảo vệ người lao động, Đảng Dân chủ đã thu hút hiệu quả phần lớn sự ủng hộ từ giai cấp công nhân — những người vốn trước đó đứng về phía các nhà xã hội chủ nghĩa.
Nỗi sợ Cộng sản lần thứ hai (1940s–1950s): Sự khởi đầu của Chiến tranh Lạnh đã khiến khái niệm "chủ nghĩa xã hội" hầu như bị xem là đồng nghĩa với chủ nghĩa toàn trị kiểu Liên Sô trong tâm thức người dân Mỹ. Các cuộc truy lùng chống cộng mang tính thanh trừng của Thượng nghị sĩ Joseph McCarthy (McCarthyism).
Vì những nỗi lo đó, chủ nghĩa xã hội (chính trị cánh tả) đã không được ưa chuộng trong chính trường Mỹ suốt phần lớn của thế kỷ thứ 20.
4. Đạo luật Kiểm soát Cộng sản năm 1954
Đạo luật Kiểm soát Cộng sản năm 1954 (The Communist Control Act of 1954) là một đạo luật liên bang của Hoa Kỳ được Tổng thống Dwight D. Eisenhower ký ban hành. Bị thúc đẩy bởi nỗi lo sợ về chủ nghĩa cộng sản (thời kỳ "Red Scare"), đạo luật này chính thức đặt Đảng Cộng sản Hoa Kỳ ra ngoài vòng pháp luật, tuyên bố đây là một "âm mưu" bất hợp pháp thay vì một đảng phái chính trị hợp pháp.
Các điều khoản chính bao gồm:
Cấm hoạt động: Đạo luật tước bỏ mọi "quyền, đặc quyền và quyền miễn trừ dành cho các tổ chức hợp pháp" của Đảng Cộng sản Hoa Kỳ theo luật pháp Mỹ.
Hình sự hóa đảng viên: Đạo luật xếp Đảng Cộng sản vào nhóm "tổ chức hành động cộng sản - communist-action organization"; theo đó, những cá nhân cố ý và tự nguyện gia nhập hoặc ủng hộ đảng này có thể phải chịu các hình phạt pháp lý được quy định trong Đạo luật An ninh Nội địa năm 1950.
Cho dù đạo luật này vẫn gây nhiều tranh cãi trên phương diện pháp lý, thế nhưng vẫn còn hiệu lực cho đến ngày nay. Thế cho nên nhóm thiên tả không thể thành lập một đảng phái chính trị riêng biệt theo chủ nghĩa xã hội, nên chỉ hoạt động, và được chấp thuận, trong phạm vi của đảng Dân Chủ (Democratic Party), vì thế, mới có tên gọi là Đảng Dân Chủ Xã Hội tại Hoa Kỳ - Democratic Socialists of America (DSA).
5. Phái Tả Mới và Phong trào Quyền Dân sự (1960s–1970s)
Chủ nghĩa DCXH tái xuất hiện không phải qua con đường chính trị bầu cử, mà qua các phong trào đòi công lý xã hội.
Tổ chức Sinh viên cho Xã hội Dân chủ (Students for a Democratic Society - SDS): Các tổ chức như SDS đã không rập khuôn theo mô hình chủ nghĩa xã hội nhà nước kiểu Liên Sô cũ, thay vào đó tập trung vào tinh thần dân chủ tham gia (participatory democracy), hoạt động phản chiến và quyền dân sự.
Sự giao thoa với Quyền Dân sự: Nhiều nhà lãnh đạo nổi tiếng của phong trào quyền dân sự mang quan điểm chủ nghĩa xã hội dân chủ. A. Philip Randolph (người tổ chức cuộc Tuần hành vì Việc làm và Tự do tại Washington năm 1963) và Bayard Rustin đều là những nhà xã hội chủ nghĩa tận tụy. Mục sư Martin Luther King Jr. cũng thường xuyên chỉ trích chủ nghĩa tư bản, với câu nói nổi tiếng rằng nước Mỹ đang áp dụng "chủ nghĩa xã hội cho người giàu và chủ nghĩa tư bản tàn nhẫn cho người nghèo. - This country has socialism for the rich, rugged individualism for the poor."
6. Sự trỗi dậy trong thời kỳ Hiện đại (2016–Ngày Nay)
Sau nhiều thập niên bị đẩy ra bên lề chính trường, chủ nghĩa DCXH đã chứng kiến một sự hồi sinh mạnh mẽ vào cuối những năm 2010, được thúc đẩy bởi thế hệ Millennials và Gen Z — những người phải đối mặt với chi phí nhà ở đắt đỏ, nợ vay sinh viên và tình trạng lương bổng thấp.
Các chiến dịch tranh cử của Bernie Sanders: Các chiến dịch tranh cử sơ bộ Tổng thống năm 2016 và 2020 của Thượng nghị sĩ Bernie Sanders đã đưa nhóm chữ "Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ" trở lại trong ngôn ngữ thường nhật của người Mỹ. Nền tảng chính trị của ông tập trung vào các chính sách phổ biến tại các quốc gia Bắc Âu, chẳng hạn như hệ thống y tế toàn dân (Medicare for All) và miễn học phí tại các trường đại học công lập.
Tổ chức theo chủ nghĩa Xã hội Dân chủ tại Mỹ (DSA): Số lượng thành viên của DSA đã tăng vọt từ khoảng 6,000 người vào năm 2016 lên hơn 90,000 người.
Sự hiện diện tại nghị trường: Các chính trị gia nổi tiếng như Dân biểu Alexandria Ocasio-Cortez (AOC) và các thành viên khác trong nhóm "The Squad" đã tranh cử thành công vào Quốc hội Mỹ với tư cách là những nhà xã hội chủ nghĩa dân chủ công khai. Họ hoạt động ngay trong khuôn khổ của Đảng Dân chủ thay vì thành lập một đảng thứ ba độc lập.
Thành viên của "The Squad", từ trái qua phải:Rashida Tlaib (Michigan - 12th District)
Ilhan Omar (Minnesota - 5th District)
Alexandria Ocasio-Cortez (New York - 14th District)
Ayanna Pressley (Massachusetts - 7th District)
Thay lời kết
Qua lịch sử và kinh nghiệm của người viết, một người Việt Nam tị nạn cộng sản, thì chủ nghĩa Dân Chủ Xã Hội cũng có phần đúng trên lý thuyết, như:
Mang lại tiếng nói mạnh mẽ hơn cho người lao động.
Thúc đẩy bình đẳng kinh tế.
Đề cao việc coi chăm sóc sức khỏe, giáo dục và nhà ở là các quyền căn bản.
Thế nhưng,
Một số đề nghị của DCXH sẽ đòi hỏi mức thuế và chi tiêu chính phủ cao hơn một cách đáng kể.
Một số chính sách của DCXH có thể làm giảm hiệu quả kinh tế hoặc kìm hãm sự đổi mới và sáng tạo.
Quan điểm của DCXH có những lập trường quá thiên tả, không thể thực hiện được ở Mỹ, một quốc gia đứng đầu về tự do và tư bản.
Trên thực tế, ngay cả các quốc gia cộng sản lâu đời như Nga (1922-1991) và Tàu (1949-nay) đều không thể thực hiện được những mục tiêu chính mà chủ nghĩa Xã Hội đã đề ra. Thế cho nên, đời sống ở các quốc gia cộng sản (Xã Hội Chủ Nghĩa) luôn thua kém, hay đúng ra là nghèo đói và khổ cực so với các quốc gia tư bản tự do. Còn như so sánh với Hoa Kỳ thì là một trời, một vực. Thế cho nên,
Con người ta chỉ tìm cách nhập cư vào nước Mỹ, cho dù đúng luật hay trái luật hoặc ngay cả việc nguy hiểm đến sinh mạng, chứ chưa từng có ai "vượt biên, vượt biển" để nhập cư vào các quốc gia theo Xã Hội Chủ Nghĩa, như Nga hay Tàu, cả.
Đây là điều mà chúng ta cần để ý và suy nghĩ.
Bùi Phạm Thành
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét