Nguyên văn phổ biến của bài đồng dao/ca dao dân gian này là:
Thằng Cuội ngồi gốc cây đa,
Để trâu ăn lúa gọi cha ời ời.
Cha còn cắt cỏ trên trời,
Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên.
Ông thì cầm bút, cầm nghiên,
Ông thì cầm tiền đi chuộc lá đa.
Đó là phiên bản được ghi nhận rộng rãi nhất trên các nguồn ca dao, đồng dao Việt Nam.
<!>
Bài thơ của Tản Đà “Muốn làm thằng Cuội”:
Thể hiện sự chán nản với trần thế, ước mơ thoát ly lên cung trăng chơi với chị Hằng. Đây là bài thơ nổi tiếng, vừa hài hước vừa chứa chất nỗi bất mãn, khát vọng tự do của một trí thức sống trong thời loạn.
Hầu trời (hay Hầu giời): Bài thơ tưởng tượng nhà thơ lên trời yết kiến Ngọc Hoàng, kể chuyện đời, khoe tài văn chương. Nó phản ánh khí phách ngang tàng, tự tin và óc tưởng tượng phong phú của Tản Đà.
Cảm thu tiễn thu: Cảm xúc trước mùa thu, nỗi nhớ cố hương, sự chia ly và phôi pha của thời gian. Bài thơ giàu hình ảnh thiên nhiên (gió thu, sương thu, lá thu, nhạn én) và mang nỗi sầu nhân thế.
Tương tư và các bài về tình yêu: Nỗi nhớ nhung dai dẳng, tình cảm lãng mạn pha chút buồn man mác. Thơ tình của ông thường gắn với hình ảnh non nước, mây nước, phản ánh cả tình riêng lẫn tình chung với đất nước.
Tống biệt, Đời đáng chán, Cảnh vui nhà nghèo: Suy ngẫm về chia ly, kiếp người ngắn ngủi, và tìm niềm vui giản dị giữa cảnh nghèo khó. Những bài này cho thấy triết lý sống phóng khoáng, chấp nhận thực tại nhưng vẫn giữ nét lạc quan của ông.
Các bài khác như vịnh cảnh sông Đà – núi Tản (quê hương ông), thơ tự trào, hoặc những sáng tác trong Khối tình con, Giấc mộng con… cũng thường xoay quanh tình yêu quê hương, nỗi lo cho vận nước, và sự xung đột giữa lý tưởng với thực tại.
Tản Đà còn có nhiều bài họa, cảm tác liên quan đến chủ đề “dư đồ” hoặc non nước, và thơ ông thường đa nghĩa: vừa trữ tình, vừa ẩn chứa lòng yêu nước, vừa phê phán nhẹ nhàng thời cuộc. Ngoài thơ, ông còn viết văn xuôi, tuồng, nhưng thơ vẫn là phần nổi bật nhất với phong cách vừa truyền thống (lục bát, Đường luật) vừa có nét tự do, phóng khoáng tiền phong cho Thơ mới.
Bài thơ “Muốn làm thằng Cuội” của Tản Đà (Nguyễn Khắc Hiếu) là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất cho phong cách “ngông”, lãng mạn và phóng khoáng của ông. Nó nằm trong tập Khối tình con I (xuất bản khoảng 1916–1917), viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật nhưng đã có những sáng tạo mới mẻ về cảm xúc và giọng điệu. Nội dung bài thơ:
Đêm thu buồn lắm! Chị Hằng ơi!
Trần thế em nay chán nửa rồi.
Cung quế đã ai ngồi đó chửa?
Cành đa xin chị nhắc lên chơi.
Có bầu, có bạn, can chi tủi,
Cùng gió, cùng mây, thế mới vui.
Rồi cứ mỗi năm rằm tháng tám,
Tựa nhau trông xuống thế gian cười.
Phân tích thâm thúy theo từng phần:
Hai câu đề – Nỗi buồn và sự chán đời
“Đêm thu buồn lắm! Chị Hằng ơi!
Trần thế em nay chán nửa rồi.”
Không gian đêm thu vắng vẻ, trăng sáng làm nỗi buồn dâng lên mạnh mẽ. Nhà thơ gọi chị Hằng (Hằng Nga) một cách thân mật, gần như tâm sự với người tri âm.
“Chán nửa rồi” là lời nói chân thành, không vòng vo. Đây không phải buồn vu vơ, mà là nỗi chán ghét sâu sắc trước xã hội thực dân nửa phong kiến: tù hãm, bất công, đất nước mất độc lập, thân phận kẻ sĩ bất đắc chí: “Tài cao, phận thấp, chí khí uất”. Tản Đà từng nhiều lần bày tỏ sự chán đời trong các bài khác.
2. Hai câu thực – Ước muốn thoát ly:
“Cung quế đã ai ngồi đó chửa?
Cành đa xin chị nhắc lên chơi.”
Hình ảnh “cung quế” (cung trăng) và “cành đa” lấy từ truyền thuyết chú Cuội ngồi gốc cây đa trên mặt trăng. Nhà thơ xin chị Hằng “nhắc” (đưa) cành đa xuống để mình leo lên.
Đây là khát vọng thoát ly thực tại tầm thường, tìm đến cõi mộng thanh cao, trong sạch. Ước muốn này vừa lãng mạn vừa ngộ nghĩnh – muốn “làm thằng Cuội” chứ không phải tiên ông hay thần thánh gì cao siêu.
3. Hai câu luận – Lý do muốn lên cung trăng:
“Có bầu, có bạn, can chi tủi,
Cùng gió, cùng mây, thế mới vui.”
Lên cung trăng không chỉ để trốn, mà để có bầu bạn, thả hồn cùng gió mây – sống tự do, thảnh thơi, không còn cô đơn. Đây là nhu cầu tinh thần sâu xa của một tâm hồn nghệ sĩ phóng khoáng.
4. Hai câu kết – Cái “ngông” và tiếng cười
“Rồi cứ mỗi năm rằm tháng tám,
Tựa nhau trông xuống thế gian cười.”
Hình ảnh “tựa nhau” rất thân mật, gần như suồng sã (nam nữ dựa vào nhau). Mỗi năm Trung thu, họ cùng nhìn xuống trần gian mà cười.
Tiếng cười này đa nghĩa:
Niềm vui khi được thỏa mãn ước mơ thoát tục.
Sự mỉa mai, khinh bạc cõi trần xô bồ, xấu xa.
Cái ngạo nghễ của người đã đứng cao hơn, nhìn đời như trò vui.
Những tầng ý nghĩa sâu:
Cái “ngông” của Tản Đà: Đây là điểm nổi bật nhất. Ông muốn làm “thằng Cuội” (nhân vật dân gian thường bị gắn với tính hay nói dối), xưng hô chị–em với chị Hằng, xin cành đa, rồi “tựa nhau” cười đời. Cái ngông này vừa hóm hỉnh, vừa thể hiện tinh thần bất khuất, không chịu khuôn phép của nhà nho tài tử.
Phản ứng với thời cuộc: Bài thơ là sự phủ định thực tại xã hội thối nát, tù hãm. Thoát ly vào mộng không phải hoàn toàn trốn chạy, mà là cách giữ thiên lương trong sạch, tìm không gian tự do cho cá nhân.
Mạch cảm hứng lãng mạn:
Đây là một trong những bài mở đầu cho dòng thơ thoát ly, mộng tưởng của Tản Đà (cùng với Hầu trời, Giấc mộng con…). Nó góp phần mở đường cho Thơ mới sau này với cái tôi cá nhân phóng khoáng.
Chất dân gian và hiện đại:
Lấy hình tượng chú Cuội – chị Hằng quen thuộc, nhưng xử trí bằng giọng điệu mới, gần gũi như lời nói thường ngày, phá vỡ khuôn sáo thơ Đường luật truyền thống.
Giá trị nghệ thuật:
Giọng thơ nhẹ nhàng, hóm hỉnh, pha chút buồn và ngông.
Ngôn ngữ giản dị, gần lời nói miệng dân gian nhưng giàu sức gợi ý.
Trí tưởng tượng bay bổng, kết hợp truyền thuyết dân gian với cảm xúc hiện đại.
Thể thơ cổ điển nhưng nội dung và cảm xúc đã rất mới.
Bài thơ vừa là tiếng than thở chân thành của một kẻ sĩ bất đắc chí, vừa là tuyên ngôn về khát vọng sống tự do, thanh cao của một tâm hồn nghệ sĩ. Nó thể hiện rõ “cái tôi” Tản Đà: vừa sầu mộng, vừa ngông nghênh, vừa gắn bó với dân tộc vừa muốn vượt lên trên thực tại. “Muốn làm thằng Cuội” là bài thơ tiêu biểu cho hồn thơ Tản Đà: vừa buồn đời, vừa phóng khoáng, vừa ngông nghênh.
Với hình ảnh chú Cuội và chị Hằng, nhà thơ đã mở ra một khoảng trời riêng để giữ lấy sự trong trẻo và tự do tinh thần. Bài thơ vì thế vẫn gần gũi và có sức lay động đến hôm nay. Người sưu tấm./-
Nguyễn Xuân Tùng
Diễn Đàn Kitô-hữu
09-11-2026

Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét