Hôm nay Thứ Ba Mùng 3 tháng 11 năm 2026 là ngày bẩu cử giữa kỳ ( nhiệm kỳ 2 năm ) các chức vụ dân cử các cấp Liên bang và Tiểu bang; ngoại trừ bầu cử Tổng thống Hoa Kỳ 4 năm một lần.Tôi liên tưởng đến lời một bài hát vận động cử tri đi bầu thường vang lên trong các cuộc bầu cử quốc gia dưới chế độ dân chủ pháp trị Việt Nam Cộng Hòa (VNCH) đại ý (không nhớ chính xác lời bài hát): “ Rủ nhau đi bầu,rủ nhau đi bầu, Tay cầm lá phiếu, rủ nhau! Băn khoăn không biết bầu cho người nào, bầu cho người nào? Bầu người tài đức, vì dân vì nước ai ơi!...”
I/- QUYỀN BẦU CỬ HIẾN ĐỊNH THEO HIẾN PHÁP VIỆT NAM CỘNG HÒA (1956 và 1967)
Nhớ lại hồi đó trong thời sinh viên vừa đi học luật, vừa dạy học làm kế sinh nhai. Các môn tôi dậy là công dân, Việt văn, sử địa tại các tư thục như Tiểu chủng viện Don Bosco và Đức Minh (Thủ Đức), Văn hóa Quân Đội Quang Trung, La san Hiền Vương Saigon...Trong giáo trình môn công dân giáo dục có dậy về quyền lợi và nghĩa vụ công dân, trong đó có quyền ứng cử và bầu cử được ghi trong cả hai bản Hiến pháp Đệ nhất (1956) và Đệ nhị Việt Nam Cộng Hòa (1967)như sau:
- Hiến pháp VNCH 1956: Điều 18, Chương II: Quyền lợi và nhiệm vụ người dân.
“Theo thể thức và điều kiện luật định, mọi người dân đều có quyền bầu cử, ứng cử, tham gia điều khiển việc công hoặc trực tiếp, hoặc do những đại diện của mình.”
- Hiến pháp VNCH 1967: Điều 13, khoản 2, Chương II: Quyền lợi và nghĩa vụ công dân:
“2. Mọi công dân đều có quyền bầu cử, ứng cử và tham gia công vụ trên căn bản bình đẳng theo điều kiện và thể thức luật định.
II/- QUYỀN BẦU CỬ HIẾN ĐỊNH THEO HIẾN PHÁP HOA KỲ (1787).
Đối với Hoa Kỳ hiện nay,là một cường quốc có chế độ dân chủ pháp trị bậc nhất được nhiều quốc gia noi theo. Mặc dầu quyền bầu cử cũng có tính hiến định.Nhưng khác với các bản Hiến pháp Việt Nam Cộng Hòa 1956 và 1967, Hiến pháp Hoa kỳ (1787) vì là qu1o6c gia liên bang, nên không ghi một quyền bầu cử quốc gia mang tính khẳng định vào hiến pháp nguyên thủy của mình: ai có thể bỏ phiếu được đều để cho các tiểu bang quyết định. Quyền bầu cử đã được mở rộng từng bước theo thời gian qua sửa đổi hiến pháp và đạo luật liên bang, chứ không phải bằng một bảo đảm nền tảng duy nhất ngay từ đầu lập hiến. Các rào cản dựa trên chủng tộc bị bãi bỏ về mặt hình thức vào năm 1870 nhưng chỉ thực sự có hiệu lực sau năm 1965; phụ nữ được trao quyền bầu cử trên toàn quốc vào năm 1920 và người 18 tuổi vào năm 1971. Bầu cử vẫn do tiểu bang địa phương tổ chức chứ không phải bởi bất kỳ cơ quan quốc gia liên bang nào. Vì vậy phiếu bầu, quy định về giấy tờ tùy thân và kiểm phiếu khác nhau từ bang này sang bang khác.
1.Quyền bầu cử đã thay đổi như thế nào
Những thay đổi đối với điều kiện và thủ tục bỏ phiếu, bao gồm mở rộng, hạn chế và cải cách.
(1) 1870 Mở rộng
Tu chính án thứ Mười lăm cấm việc tước quyền bầu cử vì lý do chủng tộc, màu da hoặc tình trạng nô dịch trước đây.
(2) 1890 Hạn chế
Các bang miền Nam đã áp dụng các bài kiểm tra biết chữ, thuế bầu cử, điều khoản ông nội và bầu cử sơ bộ chỉ dành cho người da trắng, tước quyền bầu cử của phần lớn công dân da đen trong bảy mươi năm tiếp theo, mà không bao giờ nêu chủng tộc trong đạo luật.
(3)- Hạn chế.
Tu chính án thứ Mười chín cấm việc tước quyền bầu cử vì lý do giới tính, trao quyền bầu cử cho phụ nữ trên toàn quốc.
(4)- 1924 Mở rộng.
Đạo luật Quốc tịch Da đỏ trao quốc tịch cho người Mỹ bản địa sinh ra tại Hoa Kỳ, dù một số bang vẫn tiếp tục ngăn họ bỏ phiếu cho đến những năm 1940 và 1950.
(5).1964. Mở rộng.
Tu chính án thứ Hai mươi bốn bãi bỏ thuế bầu cử như một điều kiện để bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử liên bang.
(6) 1965 Mở rộng.
Đạo luật Quyền Bầu cử đình chỉ các bài kiểm tra biết chữ và yêu cầu các khu vực pháp lý có lịch sử phân biệt đối xử phải được chính phủ liên bang phê chuẩn trước đối với các quy tắc bầu cử mới trước khi áp dụng chúng.
(7) 1971 Mở rộng.
Tu chính án thứ Hai mươi sáu hạ độ tuổi bầu cử xuống 18.
(8) 1993 Mở rộng,
Đạo luật Đăng ký Cử tri Quốc gia yêu cầu các bang cung cấp đăng ký cử tri tại các cơ quan xe cơ giới và qua thư.
(9) 2002 Cải cách.
Đạo luật Giúp nước Mỹ Bỏ phiếu, được thông qua sau cuộc kiểm phiếu gây tranh cãi năm 2000, đặt ra các tiêu chuẩn tối thiểu cho hệ thống bỏ phiếu và tạo ra lá phiếu tạm thời.
(10) 2013 Hạn chế.
Trong vụ Shelby County v. Holder, Tòa án Tối cao đã bác bỏ công thức xác định những khu vực pháp lý nào cần được phê chuẩn trước của liên bang, qua đó chấm dứt yêu cầu đó trên thực tế.
2.Vì sao Hiến pháp Hoa Kỳ trao quyền tổ chức bầu cử cho các tiểu bang?
Vì các nhà lập hiến Mỹ vào năm 1787, họ vừa thoát khỏi ách thống trị của chế độ quân chủ đế quốc Anh, nên có mối lo sợ lớn nhất của họ là một chính phủ trung ương (liên bang) quá quyền lực, có thể tự thao túng các cuộc bầu cử để duy trì quyền lực vĩnh viễn. Vì vậy, họ đã đưa ra một giải pháp phân quyền triệt để trong Điều I, Mục 4 của Hiến pháp (Đoạn văn về Bầu cử – Election) nhằm:
- Ngăn chặn gian lận quy mô lớn
- Bảo vệ chủ quyền của tiểu bang
- Sự can thiệp tối thiểu của Liên bang.
Việc Hành pháp Liên bang can thiệp vào bầu cử các bang dẫn đến sự xung đột lợi ích tối cao
Khi một Tổng thống đương nhiệm hoặc Bộ Tư pháp liên bang (DOJ) áp đặt các biện pháp hành chính, pháp lý nhằm thay đổi, đảo ngược hoặc điều tra gắt gao quy trình bầu cử của một bang (như trường hợp nỗ lực đòi trát danh tính nhân viên bầu cử tại Georgia vừa qua của chính quyền TT Trump), nó tạo ra một cuộc khủng hoảng thể chế nghiêm trọng vì hai lý do:
(1)-Khủng hoảng 1: Xung đột lợi ích trực tiếp (Conflict of Interest)
Nhánh hành pháp (Tổng thống) là một bên tham gia cuộc chơi, chứ không phải là trọng tài.
· Khi một Tổng thống đương nhiệm sử dụng công cụ của quyền lực liên bang (như Bộ Tư pháp hay Bộ An ninh Nội địa) để gây áp lực lên các quan chức bầu cử địa phương, đó là hành vi “vừa đá bóng, vừa thổi còi”.
· Hệ thống tư pháp Mỹ được thiết kế để các tranh chấp bầu cử phải được giải quyết tại Tòa án thông qua các vụ kiện dân sự minh bạch, chứ không phải bằng các mệnh lệnh hành chính ngầm hay áp lực từ cảnh sát liên bang nhắm vào các nhân viên kiểm phiếu phổ thông.
(2)-Khủng hoảng 2: Làm suy yếu cấu trúc Hiến pháp
Việc liên tục thử thách các giới hạn, thách thức các quan chức bầu cử cấp bang (như Thống đốc hay Đổng lý bang) làm lung lay hai trụ cột:
· Phi chính trị hóa bộ máy bầu cử: Các nhân viên bầu cử địa phương, dù là tình nguyện viên hay công chức, cần được bảo vệ để làm việc độc lập. Khi họ bị biến thành mục tiêu điều tra của liên bang chỉ vì kết quả bầu cử không vừa lòng người thất cử, những người trung thực sẽ không dám tham gia vận hành hệ thống trong tương lai. Điều này làm sụp đổ bộ máy từ cấp cơ sở.
· Vô hiệu hóa quyền độc lập của bang: Nếu liên bang có thể tùy ý tống đạt trát, kiểm tra danh tính và lật ngược quy trình của bang mà không cần bằng chứng gian lận cụ thể được tòa án công nhận, thì quyền tự quyết của các tiểu bang quy định trong Hiến pháp chỉ còn là danh nghĩa.
(3). Hệ thống kiểm soát và đối trọng (Checks and Balances) vẫn đang hoạt động
Mặc dù các nỗ lực can thiệp từ phe hành pháp liên bang tạo ra áp lực cực lớn lên nền dân chủ, nhưng diễn biến thời sự tại Georgia (Thẩm phán liên bang bác bỏ trát đòi của Bộ Tư pháp) cho thấy cơ chế tự bảo vệ của Hiến pháp Mỹ vẫn đang vận hành hiệu quả:
· Nhánh Tư pháp độc lập (các thẩm phán, kể cả những người do chính Tổng thống đó bổ nhiệm) đã đóng vai trò là lá chắn cuối cùng. Họ nhìn nhận sự việc dưới góc độ luật pháp thuần túy, bác bỏ các yêu cầu vượt quá thẩm quyền của liên bang để bảo vệ chủ quyền của bang và quyền riêng tư của công dân.
· Sự kiên định của các quan chức bang: Trong lịch sử và hiện tại, nhiều quan chức bầu cử thuộc cả hai đảng tại các bang đã dũng cảm chống lại áp lực từ chính Tổng thống thuộc đảng của mình để bảo vệ tính toàn vẹn của lá phiếu tại địa phương họ.
III/- THAY LỜI KẾT.
Quyền tổ chức bầu cử của các bang là cách chống lại nguy cơ độc tài trung ương. Bất kỳ nỗ lực nào nhằm dùng quyền lực liên bang can thiệp vào quy trình này đều là một sự tổn hại nghiêm trọng đến tinh thần Hiến pháp. Nhưng chính hệ thống tòa án và nguyên tắc phân quyền đang là công cụ giữ cho nước Mỹ không rơi vào tình trạng một nhánh quyền lực thao túng toàn bộ cuộc guồng máy công quyền quốc gia vận hành theo nguyên tắc tam quyền phân lập: Độc lập nhưng không biết lập.
Chúng tôi và có lẽ phần đông người dân Hoa Kỳ yêu nước, đều có ước muốn chung là cuộc bầu cử giữa kỳ hôm nay Mùng 3 Tháng 11 Năm 2026, sẽ diễn ra theo đúng trình tự Hiến định và Luật bầu cử Hoa Kỳ và kết thúc tốt đẹp.Nhất là các ứng viên dân cử thắng cử cũng như thất cử phải luôn tuân thủ kết quả chung cuộc bầu cử, sau khi các khiếu nại liên quan đến cuộc bầu cử đã được các cơ quan tư pháp thẩm quyền giải quyết chung thẩm. Chúng tôi tin tưởng rằng, chắc không có người dân Hoa Kỳ yêu nước, yêu chế độ dân chủ pháp trị ổn cố sau 250 năm lập quốc (1787-2026) lại mong muốn sự bất ổn đất nước hậu bầu cử như đã có tiền lệ sau cuộc bầu cử Tổng thống năm 2020.
God Bless Amarican.
Thiện Ý
Houston, ngày 3-11-2026
*Tham khảo, trích dẫn, tổng hợp các tài liệu trên mạng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét