Bệnh khoe khoang của người Việt ! - KD

PHÔ DIỄN TRONG HÔN NHÂN , MỘT BIỂU HIỆN LỆCH CHUẨN GIÁ TRỊ TRONG XÃ HỘI ĐƯƠNG ĐẠI - Trong nghiên cứu đời sống xã hội, có những hiện tượng không bộc lộ như một khủng hoảng, nhưng lại phản ánh rõ sự dịch chuyển của hệ giá trị. Chúng không gây đổ vỡ tức thì, song âm thầm tái cấu trúc cách con người nhìn nhận về danh dự, về vị thế và về chính mình. Hiện tượng phô diễn vật chất trong các nghi lễ hôn nhân – vốn ngày càng phổ biến ở Việt Nam những năm gần đây – là một trường hợp như vậy. Hôn nhân, trong truyền thống văn hóa Á Đông, trước hết là một thiết chế mang tính đạo lý. Đó không chỉ là sự kết hợp giữa hai cá nhân, mà còn là sự nối kết giữa hai gia đình, hai dòng họ, dưới sự chứng kiến của cộng đồng. 

<!>

Những nghi lễ đi kèm – trong đó có việc chuẩn bị của hồi môn – về bản chất là những hình thức biểu đạt tình cảm và trách nhiệm, thường được thực hiện trong sự kín đáo, tiết chế.

Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội chuyển sang kinh tế thị trường, cùng với sự gia tăng nhanh chóng của truyền thông và mạng xã hội, các chuẩn mực biểu đạt đã có sự biến đổi đáng kể. Của hồi môn, thay vì giữ vai trò là một sự chuẩn bị mang tính nội bộ, ngày càng được đưa ra công khai như một yếu tố không thể thiếu của nghi lễ. Tiền bạc, vàng bạc, tài sản giá trị lớn được trưng bày trước đông người, kèm theo lời giới thiệu, xác nhận, thậm chí có tính chất “công bố”.

Hiện tượng này, nếu nhìn từ góc độ xã hội học, không đơn thuần là sự thay đổi về hình thức, mà phản ánh một sự dịch chuyển sâu hơn: từ giá trị nội tại sang giá trị biểu trưng. Trong khi trước đây, danh dự của một gia đình gắn với nề nếp, cách ứng xử và uy tín lâu dài, thì nay, nó ngày càng được gắn với những gì có thể đo đếm, nhìn thấy và so sánh được trong một khoảnh khắc.

Sự chuyển dịch ấy không phải ngẫu nhiên. Nó gắn liền với một đặc điểm phổ biến của xã hội hiện đại: sự gia tăng của tâm lý so sánh. Khi con người được đặt trong một môi trường mà thông tin về đời sống của người khác luôn hiện diện, thì việc tự định vị mình thông qua tương quan với người khác trở nên thường xuyên hơn. Trong bối cảnh đó, những dịp mang tính nghi lễ – như đám cưới – trở thành “không gian biểu diễn”, nơi các gia đình có xu hướng thể hiện khả năng kinh tế như một cách khẳng định vị thế.

Điều đáng lưu ý là: không phải tất cả các chủ thể tham gia đều chủ động lựa chọn phô diễn. Nhiều trường hợp, hành vi này xuất phát từ áp lực xã hội. Sự lo ngại bị đánh giá thấp, bị so sánh bất lợi, hoặc làm “mất mặt” gia đình, khiến các cá nhân và gia đình bị cuốn vào một logic hành động mang tính phòng vệ. Khi đó, phô diễn không còn là lựa chọn tự do, mà trở thành một phản ứng trước kỳ vọng của môi trường xã hội.

Từ đây, hình thành một vòng lặp khó thoát: càng nhiều người tham gia vào việc phô diễn, thì chuẩn mực chung càng bị đẩy lên cao; và khi chuẩn mực đã thay đổi, thì những người muốn giữ sự tiết chế lại trở thành thiểu số, thậm chí bị xem là “không tương xứng”. Như vậy, một hành vi ban đầu mang tính cá biệt, dần trở thành một chuẩn mực mới, có sức chi phối rộng rãi.

Hệ quả của hiện tượng này cần được nhìn nhận trên nhiều phương diện. Trước hết là phương diện kinh tế: không ít gia đình phải chi tiêu vượt quá khả năng, hoặc huy động nguồn lực lớn trong thời gian ngắn, để đáp ứng những kỳ vọng mang tính hình thức. Điều này có thể tạo ra những áp lực tài chính kéo dài sau sự kiện, ảnh hưởng đến đời sống thực tế của chính những người trong cuộc.

Thứ hai là phương diện giá trị: khi của cải được đặt vào vị trí trung tâm của nghi lễ, thì các giá trị khác – như sự gắn bó, sự hiểu biết lẫn nhau, hay khả năng xây dựng một đời sống chung bền vững – có nguy cơ bị đẩy ra phía sau. Trong nhận thức xã hội, hôn nhân dễ bị hiểu như một sự kiện mang tính “thành tựu”, hơn là một quá trình dài đòi hỏi nỗ lực và trách nhiệm.

Cuối cùng là phương diện văn hóa: sự lan rộng của phô diễn vật chất có thể góp phần củng cố một hệ quy chiếu trong đó con người được đánh giá chủ yếu qua những biểu hiện bên ngoài. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các nghi lễ, mà còn có thể lan sang nhiều lĩnh vực khác của đời sống, làm suy yếu những giá trị khó đo đếm nhưng có ý nghĩa nền tảng.

Trước thực trạng đó, việc đưa ra các biện pháp mang tính hành chính là không khả thi, bởi đây không phải là một hiện tượng có thể điều chỉnh bằng quy định. Vấn đề cốt lõi nằm ở nhận thức: cách mà mỗi cá nhân và gia đình hiểu về ý nghĩa của hôn nhân, về danh dự và về giá trị của chính mình.

Một sự thay đổi bền vững, nếu có, sẽ phải bắt đầu từ việc tái xác lập lại thứ tự ưu tiên của các giá trị. Khi con người ý thức rõ rằng những gì quyết định chất lượng của một đời sống hôn nhân không nằm ở những gì được trao trong một ngày, mà ở những gì được duy trì trong nhiều năm, thì nhu cầu phô diễn sẽ tự nhiên giảm đi.

Xã hội nào cũng trải qua những giai đoạn biến động về giá trị. Điều quan trọng không phải là loại bỏ hoàn toàn những biểu hiện lệch chuẩn – điều đó là không thể – mà là duy trì được một hệ chuẩn đủ vững để điều chỉnh chúng theo thời gian. Trong trường hợp này, việc khôi phục ý nghĩa nguyên thủy của các nghi lễ, cùng với việc đề cao những giá trị nội tại, có thể được xem là một hướng tiếp cận cần thiết.

Hôn nhân, xét cho cùng, không phải là nơi để xác lập vị thế trong mắt người khác, mà là điểm khởi đầu của một cam kết lâu dài giữa hai con người. Khi ý nghĩa này được đặt trở lại đúng vị trí của nó, thì những yếu tố mang tính phô diễn, dù không biến mất hoàn toàn, cũng sẽ không còn giữ vai trò chi phối như hiện nay.